REPORTAGE

'Zwarte Piet zit in ons repertoire vanwege de absurditeit'

Het Holland Festival opent met de theaterklassieker Die Stunde, maar dan in een bewerking van het veelgevraagde Letse regisseursduo Ene-Liis Semper en Tiit Ojasoo. De Volkskrant volgde hen tijdens een eerdere opvoering en zag ineens Sinterklaas en Zwarte Piet opduiken.

Tijdens de Hamburgse première van Die Stunde da wir nichts voneinander wussten. Beeld Armin Smailovic

Ene-Liis Semper en Tiit Ojasoo runnen in de Estse hoofdstad Tallinn een eigen theater: NO99. De twee veertigers zijn professioneel en privé partners. Ze zien er modieus en hip uit. Zij is van oorsprong decorontwerper, hij regisseur. Allebei praten ze begeesterd en in smetteloos Engels over de noodzaak van theater in een wereld die op drift is.

De afgelopen jaren is hun groep NO99 internationaal opgevallen. Het Estse gezelschap speelde in Wenen, München, Hamburg, Londen en vorig jaar in het hoofdprogramma van Avignon. Semper en Ojasoo worden geregeld gevraagd als gastregisseur bij Europese theaterhuizen, vaak samen, soms ook alleen. Zo regisseerde zij op uitnodiging van toenmalige intendant Johan Simons bij de Münchner Kammerspiele. Er komen ook verzoeken uit Moskou en Sint Petersburg. Maar Tallinn is de thuisbasis, daar kunnen ze hun unieke NO99-voorstellingen maken.

Onder handen genomen

De voorstelling Die Stunde da wir nichts voneinander wussten, naar het toneelstuk van Peter Handke uit 1992, is komende zaterdag de opening van het Holland Festival 2016. Ze maakten die productie als gastregisseurs bij het Thalia Theater in Hamburg. Het originele stuk werd behoorlijk onder handen genomen en naar de huidige tijd gebracht. Dat is niet onopgemerkt gebleven: Die Stunde is al op verschillende Europese festivals te gast geweest.

Het stuk is alles behalve traditioneel: het bevat geen gesproken tekst of dialoog, maar bestaat uit een groot aantal regie-aanwijzingen. Iemand komt op van rechts, iemand komt op van links, twee mensen kruisen elkaar, er is een korte ontmoeting, er komt iemand op met een ladder, er komt iemand op met bloemen. Een eindeloze keten van personages treft elkaar woordloos en naamloos, ergens op een anoniem stadsplein, waar dan ook in Europa.

'Dat jullie het in Nederland al een paar jaar hebben over een groene Piet, een blauwe Piet en zelfs over een regenboog piet vonden wij erg grappig', zegt Ene-Liis Semper. Ze blijkt verrassend goed op de hoogte van ons nationale thema: hoe zwart mag Zwarte Piet zijn? 'Daarom hebben wij in onze voorstelling die Stunde Sinterklaas en Zwarte Piet als extra personages opgevoerd. Omdat ze staan voor een discussie waarvoor eigenlijk geen oplossing is. En het theater is bij uitstek de plaats om de absurditeit daarvan te tonen.'

Meer theater in HF

Het Holland Festival opent dit jaar met die Stunde, geregisseerd door Ene-Liis Semper en Tiit Ojasoo (links op de foto) . Meer theaterproducties die tijdens het HF te zien zijn: Privacy door De Warme Winkel en Wunderbaum, The Dark Ages door Milo Rau/Residenztheater, The Future of Sex van Arnon Grunberg door Wunderbaum (regie Johan Simons), Ça Ira (I) - Fin de Louis door Compagnie Louis Brouillard en Stella van Neil Bartlett.

Die Stunde in Nederland

Peter Handkes stuk Die Stunde da wir nichts voneinander wussten werd meteen al in 1992 in Nederland opgevoerd. Maatschappij Discordia verslikte zich toen volgens Volkskrant-criticus Martin Schouten behoorlijk in Handkes experiment. 'De verveling slaat genadeloos toe na een uur waarin we nog steeds niets meer van elkaar wisten dan dat de Disco's zich aan dit stuk hebben vertild.' In 1997 regisseerde Ger Thijs het stuk bij Het Nationale Toneel. Recensente Marijn van der Jagt zag zichzelf in het Vondelpark zitten op een zomerse zondagmiddag en schreef: 'De ontroering die de toeschouwer tegen het einde overvalt, wordt teweeggebracht door de menselijkheid van al die gehaaste, gelukkige of zoekende figuren.'

Absurd

Ook haar collega en tevens echtgenoot Tiit Ojasoo is goed ingevoerd: 'Ik kijk uiteraard als buitenstaander naar jullie zwartepietendiscussie, maar ook dan kun je al snel concluderen dat het allemaal nogal absurd is. Het gaat hier om een historische traditie die wordt verbonden met het slavernijverleden. Dat die traditie aan vernieuwing toe is, lijkt me logisch, maar het zou net zo goed logisch zijn die traditie in zijn waarde te laten, zonder de geschiedenis te ontkennen. Ik vind het een waardevol én tegelijk tragisch onderwerp, want er is geen oplossing voorhanden. Dat zijn in het theater overigens de mooiste momenten: dat er geen oplossing is.'

Semper en Ojasoo kregen van schrijver Peter Handke de vrijheid Die Stunde da wir nichts voneinander wussten aan te passen. Behalve Sinterklaas en Zwarte Piet lopen nu bijvoorbeeld ook twee IS-terroristen in oranje overalls rond.

Semper: 'Die Stunde is intussen 25 jaar oud en in die tijd is Europa behoorlijk veranderd; er zijn allerlei mensen uit allerlei windstreken en van allerlei kleuren en geuren bijgekomen. 'Ga uw gang, probeer me niet te plezieren, maar verras me', schreef Handke na ons verzoek aan zijn stuk te mogen sleutelen. Daarom lopen Zwarte Piet en die IS-strijders er nu in rond.'

Beeld Armin Smailovic

Omvangrijke operatie

Hamburg, het Thalia Theater. De zaal is op deze avond in april goed gevuld voor de voorstelling Die Stunde da wir nichts von einander wussten. Het stuk begint met gezang vanuit de zaal. Dan komt een man in een grijze lange jas op en loopt snel weer af. Een tweede figuur idem dito. Zo ontrolt zich in bijna twee uur een fascinerend schouwspel van toevallige ontmoetingen en bizarre taferelen tussen anonieme mensen. Met attributen als een skateboard, boodschappenkar, fiets, een straatblazer, Zwarte Piet heeft een roe en een zak. Er zijn stewardessen en zwervers, bruidjes, postbodes, agenten, kantoorklerken, er is een Afrikaanse dans, klaagliederen, koorzang en een nummertje bloot bewegen op het liedje Can't Take My Eyes Off You. Semper en Ojasoo laten naar het eind toe steeds meer zangers vanuit het publiek liederen zingen, wat tot ontregelende momenten leidt.

Dertig acteurs dragen meer dan vijfhonderd verschillende kostuums: deze productie is ook logistiek een omvangrijke operatie. Die Stunde doet denken aan het theater van Alain Platel, af en toe ook aan het danstheater van Pina Bausch en vooral aan de films van de Zweedse regisseur Roy Andersson, zoals Songs From the Second Floor en A Pigeon Sat on a Branch Reflecting on Existence. Het toont doorsneemensen waaraan toch iets niet helemaal klopt, omstandigheden die net uit het lood staan. Het is lieflijk, grappig en hard, een tikkeltje absurd, en af en toe is deze menselijke smeltkroes op zo maar een stadsplein niet zo simpel te duiden.

Tallinn, het Theater NO99.In een onopvallend gebouw, niet ver van de pittoreske oude binnenstad van Tallinn, is theatergroep NO99 van Semper en Ojasoo gevestigd. De ene helft van het staatspand biedt onderdak aan het ministerie van Defensie, de andere helft aan het theater. 'Leuk toch?', zegt Semper. 'Als de NAVO-top hier bijeenkomt, horen we aan de ene kant van de muur militaire topgeheimen, terwijl wij hier geëngageerd theater maken.'

Beeld Armin Smailovic

Opdracht moet gaan over het hier en nu

Want dat is de opdracht die NO99 zichzelf stelt: het theater moet wel ergens over gaan, over hier en nu, over Europa en allerlei politieke kwesties. Niet keurig weer een Tsjechov of Ibsen spelen, jaar in jaar uit - dat doen de andere twee stadstheaters in Tallinn al - maar het publiek verrassen en verwarren. Toen het duo hier in 2004 begon, besloot het tot een unieke aanpak: 99 voorstellingen maken, te beginnen bij 99 en dan aftellen naar 1, en als het klaar is de hele tent opdoeken. Gemiddeld worden er vijf tot zes producties per jaar gemaakt, niet alleen door Semper en Ojasoo zelf, maar ook door gastregisseurs. Ze zijn nu aangeland bij voorstelling nummer 40: een geheel eigen versie van Shakespeares Midzomernachtdroom, op te voeren in de Estonian National Concert Hall, met een compleet symfonieorkest dat Mendelssohns gelijknamige muziek speelt.

Semper: 'Met deze countdown willen we vooral het tijdige karakter van het theater benadrukken - wat we maken moet niet voor de eeuwigheid zijn. We plannen alles kort van tevoren, en het is elke keer totaal anders. Soms nemen we een bestaande tekst, of we maken woordloos bewegingstheater, of een rockmusical op basis van een Griekse tragedie. We speelden een politieke satire over de machtshonger van de burgemeester van Tallinn en we bewerkten het script van Kurosawa's film De zeven samoerai. Maar we deden ook Who's Afraid of Virginia Woolf omdat de acteurs dat zo fijn vinden.'

Ojasoo: 'NO93 heette Oil! en ging over de financiële crisis. Dat we dachten dat we rijk waren, maar dat de banken dat allemaal verzonnen hadden. Een van onze belangrijkste critici schreef toen dat wij met die voorstelling helemaal geen oplossing boden. Maar lieve critici, denken jullie nou echt dat wij theatermakers dit grote wereldprobleem kunnen oplossen? Kom op zeg, de essentie van theater is ons te voeren naar het moment waarop we niet weten wat te doen, en waar we naartoe moeten.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Armin Smailovic
Beeld Armin Smailovic

Stekeligheid naast zacht en aaibaar

De opmerkelijkste aflevering binnen het NO99-project tot nu toe was NO55: Ash and Money, een film over de oprichting van een nieuwe populistische partij in Estland. Unified Estonia heette die partij. Compleet in scène gezet door de de theatermakers zelf, tot aan het oprichtingscongres toe waar maar liefst 7.500 bezorgde burgers op af kwamen. Bijna iedereen was er ingetrapt.

Theater NO99 speelt NO43: Kõnts (Filth). Het gebouw heeft een ruim opgezette foyer met bar en restaurant en een mooie middenzaal in een pand met historie. Veel trappen en vintagekroonluchters, tweedehands designstoelen aan industriële tafels. In de vensterbanken cactussen naast roze bloesemtakken. Stekeligheid naast zacht en aaibaar.

Vanavond staat NO43 op het programma: Kõnts (Engels: Filth, Nederlands: Vuiligheid). Gebaseerd op tamelijk duistere maatschappijvisie van onder meer Houellebecqs roman De mogelijkheid van een eiland. In een door glazen wanden afgescheiden ruimte met een vloer vol modder gaan negen acteurs een overrompelend en ook gruwelijk gevecht aan met elkaar, zichzelf, de tijd en de materie.

Beeld Armin Smailovic

Uitputtingsslag

Op muziek van Sibelius' Valse triste en keiharde techno wordt er gedanst, met modder gesmeten, verleid, verkracht, gevochten, suggestief gemasturbeerd en vernederd. Het is adembenemend agressief en desperaat. Na deze uitputtingsslag van bijna twee uur worden kaarsjes gebrand en kruipen de acteurs in een kudde bij elkaar: de ruggen gebogen, de armen bungelend, als lobbige olifanten met bijpassende trompetter.

Daags na de voorstelling willen Semper en Ojasoo geen uitsluitsel geven over wat ze precies met NO43 willen zeggen: is dit het einde van de mensheid, of juist een nieuw begin? Behalve dan dat die olifanten wel staan voor compassie en empathie van dieren, die zo tegenovergesteld is aan de menselijke agressie. Maar een andere interpretatie mag ook. Iedereen maakt zijn eigen verhaal - dat is de essentie van hun theater.

Beeld Armin Smailovic

Basaal menselijk instinct

Ojasoo: 'Filth laat zien hoe mensen die in een afgesloten ruimte bij elkaar zitten steeds heftiger proberen eruit te ontsnappen. Wat dan overblijft is een basaal menselijk instinct. In deze tijd zoeken we plezier, ontspanning, ontsnapping, de ene partner wordt ingeruild voor de volgende. Als je de gekte zoekt, dat neemt de gekte uiteindelijk bezit van jou. En dat is triest.'

Na de zomer gaan Semper en Ojasoo er even tussenuit, na twaalf jaar onafgebroken theater te hebben gemaakt. Hun twee kinderen van 7 en 12 jaar eisen nu ook aandacht. Maar bij de opening van het Holland Festival, zaterdag in de Amsterdamse Stadsschouwburg, zijn ze uiteraard aanwezig. Als ze horen dat de koning en zijn vrouw daar ook bij zijn en dat ze aan hen zullen worden voorgesteld, giechelen en blozen ze.

Die Stunde da wir nichts voneinander wussten door Thalia Theater Hamburg op 4, 5 en 6/6 in Stadsschouwburg Amsterdam. De fim As Hand Money (NO55) is te zien op 7/6 in Frascati Amsterdam. De voorstelling Kõnts/Filth (NO43) is te zien op 27 en 28/10 in KVS Brussel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden