Zwarte-gat-spel zet associatievermogen van kijker op scherp

Tip aan de bezoeker van Fotografiemuseum Amsterdam: bezoek eerst de tentoonstelling en bekijk dan pas de bijbehorende publicatie. Een andere volgorde leidt tot vraagtekens, verwarring en vage vooronderstellingen, die beter kunnen worden vermeden....

Het Zwarte Gat is de titel van de presentatie die de jonge fotografen Anouk Kruithof (1981) en Jaap Scheeren (1979) in Foam het publiek voorschotelen. Beiden studeerden in 2003 af aan de Academie St. Joost in Breda. In plaats van het bekende ‘zwarte gat’ – die onzekere periode tussen opleiding en het grote-mensen-leven – uit alle macht te vermijden, besloten de twee er juist vol in te duiken. Ze maakten het zwarte gat tot het onderwerp van een gezamenlijk fotografisch project, en bewezen daarmee dat er wel degelijk leven na de kunstacademie is.

Vorig jaar wonnen Kruithof en Scheeren hiermee de Unique Photography Prize op de eerste editie van het HUP Fotografiefestival, georganiseerd door de HUP Gallery in Amsterdam. Die bestond uit een boekpublicatie, en Foam bood het tweetal vervolgens ook nog eens tentoonstellingsruimte aan. Het zwarte gat leek ineens erg ver weg.

Nu zijn dus twee benedenzalen van het Amsterdamse museum gevuld met de foto’s van Kruithof en Scheeren. Foto’s in verschillende formaten (rond, vierkant, klein, groot), zonder titels, zonder data. Zonder namen ook, zodat je niet weet welke fotograaf wat heeft gefotografeerd. Maar dat is niet het ergste. Verwarrender is dat de fotografen het begrip ‘zwart gat’ zodanig hebben op- en uitgerekt, dat de kijker zich voortdurend afvraagt waar hij nu eigenlijk naar staat te kijken.

Sommige beelden liggen voor de hand. Zo zijn er letterlijke zwarte gaten, in het heelal bijvoorbeeld, of in de bosjes (op een foto die verdacht veel lijkt op een foto van Marnix Goossens). Er zijn zwarte voorwerpen die líjken op zwarte gaten, zoals een omhoog gegooide bal met tegenlicht, en pikzwarte distels in het gras. Maar het zwarte gat bestaat ook in de hoofden van mensen die het niet meer zien zitten, die een stiltecel om hun hoofd nodig hebben om tot rust te komen, die een puinhoop maken van hun huis. Op een foto van een berg oude en beschimmelde koffie in filters op het aanrecht lijkt eerder sprake van ‘het zwarte goud’.

Heb je dit spel eenmaal door, dan is Het Zwarte Gat een leuke, speelse tentoonstelling, die de bezoeker uitdaagt zijn ogen en associatievermogen te gebruiken. Jammer is wel dat dit alles minder goed tot uiting komt in de publicatie.

Ook daarin wordt niets uitgelegd, doen de fotografen een beroep op de snelheid van begrip van het publiek. Alleen heeft dat publiek nog minder aanknopingspunten dan op de tentoonstelling. Een paar foto’s die in Foam wel te zien zijn, ontbreken in het boek, en dat is jammer, want je hebt ze juist allemaal nodig om van a naar b te komen.

Tegelijkertijd getuigt het van behoorlijk wat lef om het eerste serieuze project meteen na het afstuderen zo plagerig aan te pakken. Om geen enkele concessie te doen. Anouk Kruithof en Jaap Scheeren hebben een vliegende start gemaakt, hebben zich gerealiseerd dat aanval de beste verdediging is. Rest alleen de vraag: lukt het ze hierna ook weer het zwarte gat te omzeilen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.