Drama

Zwartboek

Het is open huis bij de SS

Het is een beeld dat geen andere filmer zo zou hebben laten zien. Wanneer in de oorlogsfilm Zwartboek SS-soldaten een groep vluchtende joden hebben uitgemoord, haasten ze zich de bezittingen van hun rijke slachtoffers te verzamelen. Van een dode vrouw die op haar rug ligt worden eerst de borsten ontbloot. Daarna rukken graaiende handen de juwelen om haar hals met geweld weg.


Paul Verhoeven is terug. Voor het eerst sinds De vierde man uit 1983 maakte hij weer een Nederlandse productie. Het shot van de vermoorde en beroofde vluchtelinge laat zien dat het bij de regisseur nog altijd hetzelfde gaat. Vlees, bloed en lage instincten, hebzucht en geweld - dat zijn de pijlers waarop Zwartboek, over een joodse verzetsvrouw die bij de nazi's infiltreert, steunt.


Een scène bij de onderduikfamilie van Rachel Stein - de door Carice van Houten gespeelde hoofdpersoon die zich later in de film Ellis de Vries zal noemen - toont meteen al wat Verhoevens invalshoek zal zijn. Hadden jullie joden maar naar christus geluisterd, voegt de vader van het gezin haar toe, dan had ze nu niet in de problemen gezeten.


Zo slaan later ook de vaak zo geïdealiseerde verzetsleden een antisemitische toon aan. De verzetsgroep waarvan Ellis deel gaat uitmaken en voor wie ze bij de SS binnendringt, lijkt haar nooit helemaal te vertrouwen.


De enige persoon in de film die een zachtmoedige kant heeft, is de Duitse SD-officier Müntze met wie Ellis een affaire begint. Tegelijk is hij zo saai en nietszeggend dat het de indruk wekt dat de regisseur eigenlijk niet in zo'n persoon gelooft. Dat Ellis verliefd op hem wordt, en dat, eerder in de film, haar ouders en broertje voor haar ogen worden gedood - het zijn geen passages die een serieuze uitwerking krijgen of emoties oproepen. In de vertelling van Zwartboek doen alleen de duistere kanten van de mens ertoe.


De intriges beginnen degelijk genoeg, al doet de stijl van de film wat ouderwets aan. Vooral door Van Houtens mooie mengeling van onschuld en raffinement oogt Ellis' entree bij de kantoren van de bezetter in Den Haag nog als een acceptabel gegeven. Maar de aaneenschakeling van plotwendingen die daarna volgt, kan ook door haar goede spel niet geloofwaardig worden.


Het is open huis bij de SS, waar in het hoofdkwartier te veel spionage en contraspionage plaatsvindt en indringers af en aan kunnen lopen. Zeker in het laatste uur is Zwartboek zo volgepropt met actiescènes en onthullingen, dat er voor bespiegeling geen enkele ruimte overblijft.


'Houdt het dan nooit op!', roept Ellis ten slotte in tranen uit wanneer ze voor de zoveelste keer met rampzalige tegenslag wordt geconfronteerd. Het is een opmerking die onbedoeld benadrukt wat er mis is met de film: met roofmoorden en een romance, verraad binnen het verzet en de complotten van de nazi's, naoorlogse vernederingen van collaborateurs en bureaucratische uitwassen bij de bevrijders, neemt het scenario van Zwartboek zo'n overdaad aan thema's op dat de gebeurtenissen nauwelijks indruk kunnen wekken.


Verhoeven wil alle aspecten van de Tweede Wereldoorlog in één film laten zien. Die grote ambitie wordt door de gekunstelde plot niet gedragen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden