Notre Dame in Parijs op 15 april 2019.

KleurstofZwart

Zwart: de kleur van het grote niks

Notre Dame in Parijs op 15 april 2019.Beeld Philippe Wojazer / Reuters

Deze zomer bespreekt Wieteke van Zeil elke week een kleur die een opvallende rol speelt in het nieuws en in eeuwen cultuur. Aflevering 6: zwart, de kleur die angst en ontzag inboezemt. 

Op de avond van 15 april kon ik mijn ogen niet afhouden van de zwarte hemel boven Parijs. Online dan, ik kon alleen maar vermoeden hoe de uitdijende rook de duizenden mensen in de straten van Parijs machteloos omhoog deed kijken. In mijn hoofd herhaalden zich steeds een paar zinnen van een liedje: ‘Als de hemel valt, de hemel faalt, de druk op God wordt groter en ze draagt het allemaal.’ 

Afgelopen week was ik in Parijs. De torens van de Notre Dame baadden in de zon. Met een raar gevoel van dankbaarheid liepen we ernaartoe. Ze staat er nog, trots en recht, lichtgeel. Toen zag ik haar achterkant: als een dodelijk gewond dier liggend op het eiland. Dat hele gebouw, zwartgeblakerd, verbonden met doeken. De buurt ruikt er nog altijd naar vuur. Naast me boog een vrouw zich in gebed.

Ik had net in The New York Times gelezen dat het gebouw véél dichter bij volledig instorten is geweest dan tot nu toe bekend was. De brandweermannen en -vrouwen zijn op het laatst recht het vuur in gelopen, de vlammende noordtoren in, om te voorkomen dat de acht klokken, wegend tussen de 782 en 4160 kilo, naar beneden zouden donderen als de houten balken zouden bezwijken, wat beide torens zou meeslepen, uit de hemel naar de grond.

De brand was gruwelijk, zeker, maar een visueel spektakel waarvan je meteen begrijpt dat mensen er vroeger de hand van een Hogere in zagen. Van alles naar niks, van licht naar duisternis. Ik stelde me voor hoe mensen het machtige Paleis voor Volksvlijt zagen smelten onder de nachtelijke hemel op 17 april 1929, in Amsterdam.

Het zwart van vuur is verdwijnend zwart. Zwart dat alles terugbrengt tot roet en kool, waarmee kunstenaars dan weer nieuwe dingen maken.

Nocturne: Black and Gold - The Fire Wheel door James Abbott McNeill Whistler, 1875.Beeld Alamy Stock Photo

Whistler schilderde niet alleen stille nocturnes maar ook twee explosieve nachthemels van een vuurwerk in de Cremorne Gardens in Londen. Hij vangt er precies die desoriënterende energie mee die de hemel boven Parijs het volk gaf en je ziet ook bij hem de massa mensen vol ontzag toekijken.

In de Perzische kunst en poëzie heeft zwart allerlei betekenissen, een van de mooie is een spirituele; het zwarte licht dat niet gezien kan worden maar dat het mogelijk maakt de ándere dingen te zien. Zo is dat licht van Parijs en van Whistler; de contouren en vlammen doemen eruit op. Een in de Perzische cultuur bekend gedicht uit 1197, Haft Peykar (‘zeven schoonheden’) van de dichter Nizami, laat een prins zeven koepels bouwen voor zeven prinsessen. De eerste is zwart, de laatste wit. Hij bezoekt ze op vaste dagen, beginnend bij de zwarte op zaterdag, het zwart van Saturnus. De prinses aldaar is Indiaas en vertelt hem verhalen over het nut van geduld. Zwart heeft hier dus een dubbelrol: duister en deugdzaam.

The Russian Museum, Kazimir Malevich, Black Square.Beeld Getty

Dat de kleur – of non-kleur, eigenlijk – nogal gauw een spirituele lading krijgt is logisch, zwart is niks en met niks kunnen de meesten van ons niet dealen. Niks boezemt angst in. Het zwarte vierkant van Malevich is zo’n heerlijk werk dat ons in al zijn eenvoud nogal op de proef stelt; wat ís het? Het ultieme non-beeld. Anish Kapoor borduurt nog even lekker voort op dat gevoel van het grote niks met zijn Descent into Limbo, een zwart gat in een betonnen gebouw. Hij gebruikte in 1992 het diepst mogelijke zwarte pigment, en toen in 2014 nog dieper zwart werd gemaakt, Vantablack, nam hij daarop een monopolie, tot woede van collega-kunstenaars. Vantablack is gemaakt van koolstofnanobuisjes en absorbeert 99,96 procent van het lichtspectrum. Zulk zwart zwart kunnen je hersens niet aan; je ziet geen enkele nuance, diepte of structuur. Het is even boeiend als eng, want het is volkomen onduidelijk hoe diep het gat van Kapoor is. Voor iedereen behalve de man die er vorig jaar inviel, dan. Wat meteen de eeuwenoude vrees bevestigt, in het zwarte niks te kunnen verdwijnen.

Kunstenaar Anish Kapoor bij zijn werk "Descent into limbo" bij de opening van zijn expositie "Works, thoughts, experiments" bij de Serralves Foundation in Porto in 2018.Beeld AFP

Zwart en rood zijn de oudste kunstenaarskleuren. In de grotten van Lascaux in Frankrijk zijn daarmee mensen, bizons en andere dieren verbeeld, 17.000 tot 15.000 jaar voor Christus, mogelijk bedoeld als ritueel om grote machten als de natuur en de dood te bezweren. Maar waarmee maakten de mensen in het laatpaleolithicum hun kunstwerken? Welke instrumenten gebruikten ze, en welke verf? Pas kort geleden onderzochten archeologen hoe de bizons werden gemaakt. Als kwast gebruikten de kunstenaars schelpen of botjes van een wolf, en de pigmenten – houtskool en mineralen (mangaanoxide) voor zwart – werden fijngemalen met steen. Het bindmiddel was mogelijk plantensap. Interessant is dat de mangaanoxide niet voorkomt in de directe omgeving van Lascaux. Het dichtst­bij is het te vinden in de Pyreneeën, 250 kilometer verderop. Wat doet vermoeden dat ze toen misschien al door handel aan hun spullen kwamen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden