Oog voor detailsportsokken op het tapijt

Zulke sokken op zo’n tapijt, dat moet wel wat zeggen

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: goedkope sokken op een kostbaar tapijt.

Alle kunstdetails zijn bedacht. Daar denk ik soms aan als ik er een kies voor deze serie. Ooit was er iemand die voor zijn of haar kunstwerk in wording stond en dacht: er moet een vogeltje bij. Er moeten bloedspetters bij op het decolleté, er moeten miertjes op die bloem of er moet een hondje aan haar voeten zitten – een onrustig hondje. Schilderen is altijd tevoorschijn toveren. Niet vangen en vastleggen, zoals bij fotografie. Daarom is er nooit een detail uit een foto in deze serie geweest.

Tot nu. Want als iets je zo verwondert en opvrolijkt als dit, dan is een uitzondering niet meer dan logisch. Staande voor het portret van een anonieme familie in New York van Thomas Struth uit 2001 gingen mijn ogen vanzelf naar die bijna lichtgevend witte sportsokken. De eerste sportsokken op een portret die ik ooit zag. Een briljant detail dat niet alleen de intimiteit van de familie benadrukt – ze zijn thuis, en samen zoals ze ook samen tv kijken, en ze hebben hun schoenen uit, natuurlijk (behalve dan de moeder, wat raar is, alsof alleen de mannen hun ontspanning mogen laten zien). Het is ook een verrassend goedkoop detail in een portret van een overduidelijk zeer welgesteld gezin. Zo’n appartement en dan zulke sokken op een portret. Een vrolijke dissonant van een puber. Je weet ook dat die voeten stinken, al zijn ze nog zo wit.

Wat ik onwillekeurig dacht toen ik naar het bordje keek: deze kinderen hebben 9/11 van dichtbij meegemaakt, zojuist, of zeer binnenkort. Het portret is uit 2001, je weet dat ze getekend zijn door wat vlak bij hun huis plaatsvond.

Thomas Struth, Untitled, New York (2001). Beeld Collectie De Pont museum, Tilburg.

Maar dit detail gaat niet alleen over lichtgevende stinksokken. Er viel iets op wat ik zó gewend ben op oude schilderijen te zien dat ik me afvraag of de kunstenaar van dit portret het in scène heeft gezet (dat weet je dus nooit zeker, bij een foto). Onder de voeten van de jongens ligt een oosters tapijt, prachtig opgekruld. Het is een vlakgeweven tapijt, waardoor de sierlijke decoraties een beetje pixelachtig zijn.

Tapijten uit het Oosten zijn zo normaal in de westerse kunst van de 13de tot de 19de eeuw dat een deel van de studie naar echte oude tapijten gebaseerd is op westerse schilderijen – lang waren er meer in schilderijen bekend dan echte exemplaren. Nauwelijks iemand vraagt zich af wat die dingen betekenen in ‘onze’ schilderkunst, anders dan luxe, status en rijkdom. Ze waren duur, ze kwamen van ver en ze lagen gewoon op de grond en de tafels van de Hollandse burgers. Terwijl ze behoren tot de basis van culturele identiteit in vele islamitische landen. De meest gangbare ‘interpretatie’ is dus luxe. De wereld is van ons. Je kunt ook in dit portret die indruk krijgen. Goedkope sokken op een kostbaar tapijt van ver.

Detail uit Johannes Vermeers ‘Vrouw met waterkan’, ca. 1662.Beeld Metropolitan Museum of Art, New York

Maar er zijn experts die verder gaan met hun uitleg. Alleen maar luxe ligt niet voor de hand, zeggen zij, want tot 1500 kwamen deze tapijten alleen voor op religieuze werken, bijvoorbeeld Italiaanse altaarstukken van Moeder Maria. 

Detail van een Ottomaans tapijt aan de voeten van Maria uit ‘Sacra conversazione degli Ingesuati’, ca. 1484-1486, van Domenico Ghirlandaio. Beeld Galleria degli Uffizi, Florence

Daarin betekent elke anemoon en granaatappel iets, dus waarom zou het tapijt dan een toevallige luxe zijn? Zo’n tapijt, zegt Lauren Arnold van de Universiteit van San Francisco, bekrachtigt het gegeven dat men op heilige grond staat. Die betekenis komt recht uit de cultuur waar de tapijten vandaan komen, zowel de oosters-christelijke als de islamitische. Zo bezien is dit toch een detail met meer betekenis, in die hele intieme context van deze familie in New York in 2001. Onwillekeurig hoor ik een liedje dat ik vroeger in de kerk zong; trek toch uwe schoenen uit, want de plaats waar u staat is heilig.

Thomas Struth

‘Untitled, New York’

2001

C-print

115,3 x 146 cm

Museum de Pont, Tilburg

Van acterende koeien tot duurzame kleding en van betoverende fotografie tot levensgrote, kunstige drollen: wekelijks tipt onze V-vlogger Lisa een evenement dat het bezoeken waard is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden