Review

Zuivering is een grimmig, moeilijk boek, maar daardoor des te overtuigender

De nieuwe Lanoye is een grimmig, moeilijk boek, maar daardoor des te overtuigender. In dramatische zinnen duwt hij de lelijkheid in je gezicht.

Beeld de Volkskrant

'Schoonheid', opent de nieuwe roman van Tom Lanoye, 'hoort toe te slaan zoals een sluipschutter in een burgeroorlog. Onverwachts en onherstelbaar.'

Een beginzin die niet zozeer aan een sluipschutter doet denken als wel aan een bom. Het effect is groots, ook al zag je het aankomen. Het is een echte Lanoye-zin, dramatisch, over de top, of eigenlijk nét niet. De oorlogsmetafoor is een niet zo smaakvol oxymoron, maar het is geen effectbejag. De verteller in Zuivering, een man die stottert en slist en door de samenleving verstoten is, leeft in een lelijk universum.

Gideon Rottier werkt voor een schoonmaakbedrijf dat wordt ingezet als niemand anders de klus wil doen. Hij ruimt huizen op na zelfmoord, brand, waterschade. En steeds vaker na een terroristische aanslag. De wereld zuiveren van sporen van geweld en rampen, van lelijkheid - het is het enige beroep waarvoor hij geschikt is, want zijn spraakgebrek maakt hem overal een paria. En, bijkomend voordeel, het staat garant voor de beroemde lanoyaanse beschrijvingskunst, vol gistende vuilniszakken, uiteengespatte hoofden en weggerolde gouden tanden.

Zijn leven verandert wanneer het bedrijf de Syrische asielzoeker Youssef in dienst neemt. Youssef wordt de eerste en enige vriend die hij ooit zal hebben. Al gauw trekt hij bij Gideon in. Wanneer Gideon bij een brand komt vast te zitten, redt Youssef zijn leven. Niet lang daarna wil deze zijn gezin laten overkomen, en omdat Gideon hem nu niets meer kan weigeren, neemt hij de familie op.

Zuivering

Fictie
Tom Lanoye
Prometheus; 360 pagina's; € 24,99

Vanaf dan begint het langzaam te ontsporen, zowel binnen als buiten de muren. Steeds vaker zijn er aanslagen in België, niet alleen gepleegd door islamitische terroristen, maar ook door woedende burgers die zich wreken op religieuzen en op iedereen die er verdacht uitziet. Wie wie belaagt is steeds minder duidelijk. Ook binnenshuis neemt de strijd toe. De ontknoping is een opstapeling van tragedies.

Een belangrijke, onuitgesproken vraag in Zuivering is wie een stem krijgt. We lezen de memoires van Gideon. Hij richt zich expliciet tot een oordelende lezer, hij vraagt ons hem ten goede te houden, terwijl hij ons probeert in te pakken met taal. Zijn pogingen zijn zo verwoed en geforceerd dat die nu eens fonkelt, dan weer hobbelt. Lelijk is bijvoorbeeld hoe hij probeert de lezer bij de les te houden door continu vooruit te kijken naar het onheil dat gaat komen.

Tom LanoyeBeeld Els Zweerink

Of dat hij elke alinea afsluit met twee inspringende regels.

Om de woorden nog meer gewicht te geven.

Gideon, die nooit mag uitpraten omdat hij haspelt, trekt het verhaal volledig naar zich toe. De directe rede ontbreekt vrijwel. De enkele keer dat er een zin tussen aanhalingstekens staat, citeert hij zijn eigen woorden. Het vluchtelinggezin komt niet aan het woord. Herhaaldelijk schrijft Gideon dat het hem steekt dat het gezin nooit vraagt hoe hij zich voelt onder de situatie. De huisgenoten schreeuwen en krijsen, hij hult zich in stilzwijgen. 'Mijn gevoelens bleven eens te meer onderbelicht.'

Omdat we alleen Gideons perspectief lezen, zijn we geneigd met hem mee te voelen. De underdog wekt altijd sympathie. Maar dat begint te wringen: hij is nog altijd veilig, de blanke man in een klein Europees paleis vol mooie objecten. Hij komt er met de minste kleerscheuren vanaf.

Zuivering is een grimmig, moeilijk boek, maar daardoor des te overtuigender. Lanoye duwt de lelijkheid in je gezicht met zijn mooie dramatische zinnen. Net als in een burgeroorlog bestaat er in de roman geen goede en slechte kant, iedereen is schuldig, iedereen slachtoffer. Ook de schoonheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden