Zuidelijke theaterstroming in eigen stroom

Jarenlang stond het felbegeerde diploma van de Toneelacademie Maastricht gelijk aan een enkeltje Randstad. De beste acteurs komen van de toneel- school in Maastricht, maar de Randstad zuigt al het talent naar zich toe. Drie jonge theatermakers leggen uit waarom ze juist nu voor het zuiden kiezen.

Toneelacademie Maastricht 1966 'Eindelijk vakantie' Beeld ANP

Zuid-Limburg heeft de beste toneelacademie van Nederland. Kijk naar een willekeurig rijtje alumni: Gijs en Reinout Scholten van Aschat, Jeroen Willems, Pierre Bokma, Ariane Schluter, Carine Crutzen, Sylvia Hoeks, Matthijs van de Sande Bakhuizen, Gijs Naber, Jeroen de Man, Marleen Scholten en ga maar door.

Jarenlang stond het felbegeerde diploma echter ook gelijk aan een enkeltje Randstad. Dáár gebeurde het. Dáár lonkten werk, inspiratie en (stimulerende) concurrentie. De provincie zag het talent met lede ogen vertrekken. Limburg bleef dun bezaaid achter. Bij het Huis van Bourgondië in Maastricht, een van de weinige plekken waar net afgestudeerde theatermakers een eigen project konden realiseren, en Toneelgroep Maastricht maakten sommigen nog hun debuut, zoals de succesvolle Sadettin Kirmiziyüz en regisseuse Suze Milius. Daarna vertrokken ook die naar elders.

Nu het Huis van Bourgondië de landelijke cultuurbezuinigingen niet heeft overleefd, is het dringend tijd voor actie. Opleiding, gezelschappen, festivals en provincie slaan de handen ineen om getalenteerde podiumkunstenaars te verleiden zich voor langere tijd in Limburg te nestelen. Onder de vage noemer C/O werken Toneelacademie Maastricht, Het Laagland, Toneelgroep en gemeente Maastricht, festival Cultura Nova en de Nederlandse Dansdagen samen om makers ruimte, geld, begeleiding en podia te bieden. En een nieuw bureautje, SOAP, helpt met subsidieaanvragen en publiciteit. Met succes, zo blijkt (al wordt 'artistiek makelaar' Christophe Aussems wegens ziekte node gemist en moet de provincie het meerjarig project durven door te zetten).

Een paar eigenzinnige theatermakers kiezen nadrukkelijk voor het zuiden en hebben met nieuwe plannen landelijk steun verworven van het Fonds Podiumkunsten. Drie van hen zijn hier geportretteerd: theatermaakster Lieke Benders (33), performer Nina Willems (28) en installatiekunstenaar Nick Steur (31). Een deel van hun werk is te zien tijdens festival Cultura Nova, dat volgende week begint.

Festival Cultura Nova

Met een grootse vuurwerkshow door Franse toppyrotechnici gaat op vrijdag 29 augustus het 10-daagse festival Cultura Nova in Heerlen van start. Daarna waaiert het festival uit over opvallende locaties in Zuid-Limburg, met o.a. de buitenvoorstelling Flat van Rodrigo Pardo, het hoorspel Alice door Toneelgroep Maastricht, een openbaar bouwpakkert als theatrale pleinpuzzel (KHOR II door TAAT) en de daadkrachtige poëzie van het 30-jarige Franse Cirque Plume. 29/8 t/m 7/9, cultura-nova.nl

'In Limburg vind ik de rust om wat mij inspireert zelf vorm te geven. Hier ben ik op mijn plek.' Beeld Sanne de Wilde

Nina Willems (28)

Nina Willems (28), studeerde in 2011 af als theatraal performer aan de Toneelacademie Maastricht.

'Natuurlijk merk ik dat theaterprogrammeurs een première in Heerlen vaak te ver weg vinden. Daarom probeer ik ook voorstellingen elders te regelen. Je moet als startende eenling praktisch denken. Dat leer ik hier snel door samenwerking met verschillende partijen: theaters, festivals en initiatieven als Fashion Clash Maastricht. Ik heb vijf korte filmpjes gemaakt over de inhoud van iemands klerenkast en die gekoppeld aan een jonge ontwerper. Die ontwierp vervolgens een nieuwe outfit voor die persoon. Dat project wordt nu jaarlijks herhaald.

'Zelf ben ik met eigen performances bezig. Tijdens Cultura Nova gaat Inslag in première, in regie van Marijke de Kerf. Met mijn zus Sarah, neuropsycholoog, heb ik mensen geïnterviewd over de impact van een hersenbloeding op hun identiteit. Met videoprojecties op schermen, muziek en spel probeer ik mensen te laten ervaren hoe het voelt als je spraakvermogen hapert en je plots de greep verliest op je omgeving. Wat maakt je nog mens? Met mijn zus heb ik de wetenschappelijke en psychologische kant onderzocht. Zelf heb ik drie jaar neuropsychologie gestudeerd in Utrecht.

'Na de Toneelacademie Maastricht ben ik naar Amsterdam gegaan. Maar ik vond als eenling geen aansluiting. In Limburg vind ik de rust om wat mij inspireert zelf vorm te geven. Hier ben ik op mijn plek. Ik kom uit Heerlen en wil mij verhouden tot de geschiedenis van deze stad. Ik ga een voorstelling maken, Doorgrond, over het gat dat de mijnsluiting heeft geslagen in de Heerlense identiteit.

'Ik ben niet bang dat ze mij vergelijken met mijn oom, Jeroen Willems. Natuurlijk is hij een inspiratiebron; we missen hem. Ik vergeet nooit hoe Jeroens moeder, mijn oma, vroeger Het uur U van Martinus Nijhoff uit haar hoofd voordroeg. Thekla en Rosa Reuten zijn ook weer familie van mijn oma's kant. We hebben allemaal theatergenen. Ik heb de neiging mijn hart op een bordje te leggen, maar wel pas als ik daar in het theater een vorm voor heb gevonden.'

Cultura Nova: Inslag van Nina Willems, 3 t/m 5/9, Mondriaan, Welten. Mode/filmproject Verweven: 30/8 t/m 7/9, Theater Heerlen. ninawillems.com

'Ik hoef niet naar het noorden voor inspiratie. Ik put voor mijn voorstellingen uit mijn jeugd.' Beeld Sanne de Wilde

Lieke Benders (33)

Theatermaakster Lieke Benders (33), studeerde in 2003 af als regisseur aan de Toneelacademie Maastricht, maakt vanuit Maastricht met Hoge Fronten voorstellingen voor jeugd en volwassenen, is gelauwerd met de Zilveren Krekel 2013 en genomineerd voor de BNG Nieuwe Theatermakersprijs 2014:

'Ik wilde altijd weg uit Limburg. Ik ben opgegroeid in Sittard en heb na mijn middelbare school een jaar in Engeland gestudeerd. Daarna wilde ik naar de toneelschool, maar ik was suf genoeg te laat voor de auditie in Amsterdam. Ik baalde, wilde niet naar Maastricht. Maar werd dáár aangenomen. Op de Toneelacademie was ik een van de weinigen met zachte een g. Ik heb mij daar lang voor geschaamd.

'Na de diploma-uitreiking dacht ik: eindelijk weg! Totdat directeur Leo Swinkels mij in de gang tipte: 'Blijf in Limburg. Hier liggen je kansen. Jij weet als geen ander het verhaal van hier.' Ik ben gebleven. Ik heb kunnen groeien door overal theater te mogen maken. Ik krijg veel medewerking van gezelschappen en festivals. 'Cultura Nova helpt mij locaties te zoeken waar mijn verhaal het beste past: een klooster, een kerk, een Heerlense arbeiderswijk of een verstilde Maastrichtse binnentuin. Ik sta ook elders, op Oerol, Boulevard en in theaterzalen. Maar ik hoef niet naar het noorden voor inspiratie. Ik put voor mijn voorstellingen uit mijn jeugd.

'Ik groeide op naast een kerk, bracht het kerkblaadje rond en maakte avondwandelingen met mijn vader. We gluurden overal naar binnen. Daar heb ik Gluren over gemaakt. Ik houd van de katholieke beeldtaal, Heilige Antonius en zijn zoektocht zitten in mijn bloed.

'Nu maak ik een jeugdvoorstelling over het godsbeeld van kinderen, getiteld Rotgod. Hoe zij over god en hemel praten ontroert mij. Ze dichten Gods ogen alle kleuren toe. En een moslimjongetje weet zeker: 'In de hemel is er bier.' Vroeger voelde ik dat collega's vonden dat ik was blijven hangen. Dat is omgedraaid, ook door landelijke erkenning. Mijn ideeën wortelen hier; het resultaat speel ik overal. Waar ik mij vroeger voor schaamde, dat omarm ik nu.'

Cultura Nova: Rotgod door Hoge Fronten, 30/8 t/m 3/9, H. Geestkerk Meezenbroek, 27 t/m 30/9, Lambertuskerk, Maastricht, 23 t/m 25/10 Münster en 11/1, Tilburg. hogefronten.nl

'In Amsterdam zou ik mij niet kunnen onttrekken aan de druk overal naar toe te moeten om niets te missen.' Beeld Sanne de Wilde

Nick Steur (31)

Nick Steur (31), studeerde in 2011 af als theatraal performer aan de Toneelacademie Maastricht en won prijzen tijdens het Fringe Festival Edinburgh, Festival Theater aan Zee in Oostende en het ITs Festival in Amsterdam.

'Mensen noemen mij soms 'de stenenman', een aantal van mijn performances bestond uit het balanceren van stenen. Maar die naam vind ik verschrikkelijk: ik ben geen tovenaar met een trucje. Met stenen werken betekende wel mijn doorbraak. In het vierde jaar op de Toneelacademie had ik een crisis. Tijdens een vakantie in Frankrijk begon ik op een kiezelstrand stenen te stapelen. Toen kreeg ik applaus van onbekende mensen. Te gek, dacht ik. Dat zo iets simpels en puurs als de vorm van een stapel stenen gevoelens kan opwekken.

'Ik ben opgegroeid aan de Waal in Nijmegen. Daar heb ik vaak met stenen gespeeld. Mijn moeder was kunstenares; we beschilderden stenen en maakten er kettingen van. Ik sta vanaf mijn 13de op het podium, eerst als rapper, later als amateuracteur. Maar performen en puzzelen met eenvoudig, abstract materiaal, blijkt mijn ding. Ik combineer kinderlijke speelsheid met opperste concentratie.

'Ik maak een voorstelling vaak op locatie en laat mij daar door de ruimte inspireren. Ik heb een atelier in een kapel in Maastricht, daarvoor heeft bureau SOAP gezorgd. Ik woon in Wonck, net over de grens in België. In Amsterdam zou ik mij niet kunnen onttrekken aan de druk overal naar toe te moeten om niets te missen. Hier is ruimte om mijzelf te ontwikkelen, ik werk graag alleen en haal inspiratie uit de natuur en beeldende kunst.

'Het enige wat lastig is hier, is de omfloerste mentaliteit. Als Limburgers iets toezeggen, heb je nog geen afspraak. Daar wen ik langzaam aan.

'Ik ben begonnen bij Festival Cement. Door een prijs tijdens Theater aan Zee ben ik opgepikt in België en het Fringe Festival in Edinburgh. Festival Cultura Nova regelt binnenkort een werkruimte in Heerlen voor de ontwikkeling van mijn pendulevoorstelling, met de werktitel Time will tell. Daarmee wil ik met mijn publiek de tijd manipuleren en de schoonheid van tijdloosheid herontdekken.'

Time will tell i.s.m. Cultura Nova (editie 2015). Première: 18/12/2014, Theater Kikker, Utrecht. Tournees, ook van Freeze!: soap-it.eu en nicksteur.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.