Zuid-Afrikaanse schrijver Deon Meyer over zijn vaderland, misdaadromans en zijn connectie met Nederland

'Waarom zouden we over Zuid-Afrika ook nog eens misdaadverhalen willen lezen?'

Er bestaat 'een glazen plafond' voor thrillers uit Zuid-Afrika, zegt Deon Meyer, juist omdat er zoveel moord en doodslag is. Maar zijn whodunnits breken er met gemak doorheen.

Deon Meyer, Afrikaanstalige schrijver van misdaadromans. Foto Valentina Vos

Deon Meyer was vereerd toen hem vorig jaar werd gevraagd het cadeauboekje voor de Spannende Boeken Weken te schrijven. 'Grote namen zijn me voorgegaan. En het verhaal moet ook goed zijn, want je bereikt er tienduizenden nieuwe lezers mee. Als die het halverwege teleurgesteld wegleggen, ben je ze voor altijd kwijt. Zo'n boekje kan je carrière maken en breken.'

De Zuid-Afrikaanse bestsellerauteur glimlacht en leunt tevreden achterover in zijn stoel in de bibliotheek van zijn Amsterdamse hotel. Niet dat hij met het verlies van de Nederlandse markt meteen aan lager wal zou raken, daarvoor lopen zijn boeken wereldwijd nu eenmaal te goed, maar Nederland neemt in zijn hart wel een speciale plaats in.

Daar is natuurlijk de eeuwenlange connectie tussen zijn vaderland en het land van Jan van Riebeeck. Hoewel zijn eigen voorvaderen van Duitse afkomst zijn ('Wij Meyers wonen al sinds 1680 in Zuid-Afrika'), herinnert veel in het moderne Zuid-Afrika nog aan de Hollandse periode.

Neem alleen al dat charmante Afrikaans, de taal waar Meyer in schrijft. Hij zou ook in het Engels kunnen tikken, en daarmee vanaf het begin een veel grotere markt aanboren, maar in het Afrikaans kan hij zijn gedachten nu eenmaal beter verwoorden. Het is de taal van zijn jeugd, een 'moderne taal', die absoluut geen kwijnend bestaan leidt. 'Het Afrikaans is in Zuid-Afrika overal te horen, het is geen stervende taal. Verre van dat.'

Voor de Spannende Weken 2017 schreef Meyer op verzoek van de Stichting Collectieve Propaganda van het Boek (CPNB) Die Vrou in die Blou Mantel, dat in het Nederlands - het zal niet verrassen - de titel De vrouw in de blauwe mantel kreeg. Meyer voert in het boek zijn vaste held Bennie Griessel op, rechercheur in Kaapstad bij de afdeling ernstige delicten, 'de Valken'. Sterk verhaal, waarin de schrijver handig een Nederlandse connectie weet te leggen. Zonder al te veel te verklappen: denk aan de Gouden Eeuw, Delft, het Mauritshuis, de beroemde schilder Carel Fabritius ('Ja, die van het Puttertje') en links en rechts een paar verdwaalde nazi's.

Spannende weken

'Je vakantie begint met boeken' is het motto van de Spannende Boeken Weken, die nog duren tot 25 juni. Spanning is het meest gelezen genre in de zomer en de thriller is daarmee, aldus de CPNB, een zeer geliefd vakantieboek. Het geschenkboek De vrouw in de blauwe mantel van Deon Meyer wordt cadeau gedaan bij besteding van ten minste euro 12,50 aan Nederlandstalige boeken.

Rechercheur Griessel, eeuwig kampend met zijn alcoholisme, heeft zijn handen meer dan vol aan de kwestie, die in de lokale pers 'de Zaak van het Gebleekte Lijk' wordt genoemd, naar de vrouw die dood, en bewerkt met bleekwater, in de nabijheid van Kaapstad wordt gevonden.

Het is een krachtige whodunnit, vintage Meyer. De auteur was er, naast zijn andere schrijfactiviteiten, vorig jaar zo'n zes maanden doende mee. Nee, hij kwam voor de research niet naar Nederland. 'Ik ken jullie land natuurlijk van eerdere bezoeken; voor De vrouw in de blauwe mantel heb ik bovendien veel gebruik gemaakt van internet. Ik heb ook veel gelezen over Delft in de 17de eeuw, en over Rembrandt.'

Het schrijven ging hem vlotjes af: 'Toen ik klaar was had ik veel te veel geschreven. Ik moest er 6.000 woorden uit halen, maar dat is niet ten koste gegaan van het verhaal. Ja, als ik wat meer meters had gemaakt, had dit idee kunnen uitmonden in een dik boek, maar aan zo'n kort verhaal beleef ik ook veel plezier.'

Foto Valentina Vos

Koorts

Dezer dagen verschijnt in vertaling wel een echt dikke pil van hem. Koorts (de vertaling van Koors) is een a-typische Meyer. Ditmaal geen hoofdrollen voor vaste helden als Bennie Griessel, Thobela Mpayipheli en Mat Joubert. Koorts speelt in de nabije toekomst, in een grauwe wereld. 95 procent van de wereldbevolking is weggekwijnd als gevolg van een dodelijk virus. De overlevenden in zuidelijk Afrika proberen een karig bestaan op te bouwen in kleine gemeenschappen. Dat gaat - in een grimmige setting die herinneringen oproept aan de filmreeks Mad Max, maar ook aan boeken als Lord of the Flies van William Golding en The Road van Cormac McCarthy - uiteraard niet zonder slag of stoot. Hamvraag: wordt de nieuwe maatschappij er een waar het recht van de sterkste geldt, of zijn er ook andere, fatsoenlijker samenlevingsvormen mogelijk?

Meyer werkte vier jaar aan zijn apocalyptische roman. 'Hij is totaal anders dan mijn voorgaande boeken. Dat waren echte thrillers. In Koorts bewandel ik nieuwe wegen. Ik laat de regels van de misdaadliteratuur grotendeels los. Tien jaar geleden had ik dit boek niet kunnen schrijven, ik ben gegroeid als schrijver én als mens.'

In Koorts maken we kennis met Willem Storm en zijn 13-jarige zoon Nico, die in Zuid-Afrika tot het kleine groepje mensen behoort dat een uiterst besmettelijke variant van een coronavirus overleeft. Vader Willem is een visionair die met enkele gelijk-gestemden in het gebied rond de Vanderkloof-stuwdam een nieuwe gemeenschap sticht, het Amanzi-project.

Vanderkloof ligt fijn beschut, er is water en er kan zelfs weer elektriciteit worden opgewekt. Dat gaat uiteraard met vallen en opstaan, want er zwerven in het land tal van vijandige bendes rond die een oogje hebben op de relatief welvarende, goed functionerende gemeenschap van Willem Storm.

Foto Valentina Vos

Het verhaal wordt verteld door zoon Nico. Het is jaren later, het is alweer een andere tijd, Nico is een volwassen man die zijn memoires schrijft. Al vroeg komen we er zo achter dat vader Willem vermoord zal worden, maar daar hoeven we geen spoiler alert voor te laten uitgaan. Het ijzersterke Koorts houdt je tot het verrassende einde op het puntje van je stoel.

Meyer begon Koorts met de vraag hoe de mensheid een levensgevaarlijk virus te boven zou komen. 'Kunnen we daarna nog wel overleven? De mens is toch behoorlijk verweekt. Weten we nog hoe we een bestaan in de natuur kunnen opbouwen als er bijna niets meer hebben? Wie kan nog een koe slachten? Waar haal je zaden vandaan om graan te kweken?'

Hij is zelf van 1958 en groeide nog op in een natuur die in evenwicht was. 'Maar het is sindsdien heel snel gegaan. We hebben in korte tijd zoveel verwoest op deze planeet. Het is kort door de bocht, maar de mensheid lijkt alleen maar geïnteresseerd te zijn in snel geld en een mooie auto.'

Hij is geen klager, verre van negatief ingesteld, zegt hij, maar ook de digitalisering van de wereld heeft ons uiteindelijk geen goed gedaan. 'Al die sociale media gaan ten koste van echte contacten. Ik maak er ook gebruik van, maar Facebook is eigenlijk een evil instituut. We hebben het heel comfortabel met onze technologische vooruitgang, maar er hangt wel een enorm prijskaartje aan.'

In Koorts wordt de prijs betaald. 'Als schrijver heb ik de mogelijkheid om de klok terug te draaien naar een soort beginpunt. Kunnen we overleven als we al die comfortabele zaken kwijtraken en terug moeten naar de basis? Kan een nieuw begin de planeet nog redden en zo ja, hoe leven we dan samen?'

De recensies in de Zuid-Afrikaanse pers waren zeer lovend. Meyer, die in het relatief kleine Zuid-Afrikaanse taalgebied van elk van zijn boeken zo'n 50 duizend exemplaren verkoopt, is benieuwd hoe de rest van de wereld Koorts zal ontvangen.

'Ik krijg over het algemeen goede recensies, maar er bestaat ook een glazen plafond voor misdaadboeken uit Zuid-Afrika. De perceptie op het noordelijk halfrond is toch dat Zuid-Afrika geen prettig land is om te leven. Het is een land vol moord en doodslag, het land van de corrupte president Jacob Zuma. Waarom zouden we daar dan ook nog eens misdaadverhalen over willen lezen? Angelsaksische en Scandinavische schrijvers hebben het wat dat betreft een stuk makkelijker.'

Bange dagen

Meyer is bezorgd over de toekomst van zijn vaderland door de handel en wandel van president Jacob Zuma, die met zijn handlangers 'de democratie steeds weer opnieuw dreunen verkoopt. Zuma probeert de staat te kapen. Het tijdperk-Mandela is nu wel definitief afgelopen. Corruptie sijpelt door in alle geledingen. Het parlement en de vrije pers zijn nog altijd stevig geworteld in de maatschappij, maar de volgende verkiezingen zullen cruciaal zijn.'

En wat dan, als de afbraak onverhoopt doorzet en zijn land afglijdt naar een status vergelijkbaar met die van Zimbabwe? Vertrekken? Meyer denkt er niet over. 'Ik kan overal schrijven, maar ik wil niet weg. Mijn familie woont er al eeuwen. Zuid-Afrika is mijn land.'

Meyer, the movies

Naast De vrouw in de blauwe mantel en het dikke Koorts verscheen van Deon Meyer onlangs ook Jagveld en Ander Draaiboeke, een bundeling van een aantal van zijn filmscripts. 'We hebben, mede door het tijdperk van de Apartheid, nog wat achterstand op dat gebied, maar we leren snel bij. Er komen nu al goede series en films uit Zuid-Afrika, die vanwege de lage budgetten wellicht nog niet vergelijkbaar zijn met de toppers van Hollywood en Netflix, maar toch al de moeite waard zijn.' Het net uitgekomen Jagveld is een speelfilm naar een script van Meyer. Jonge vrouw reist naar het huis van haar vader, maar wordt onderweg gedwarsboomd door een bende criminelen.