'Zuid-Afrika is een beter land geworden'

De Zuid-Afrikaanse politiek tekenaar Jonathan 'Zapiro' Shapiro (47) krijgt vanmiddag de Prins Claus Prijs 2005. Zijn prenten zijn al sinds de apartheid terug te vinden in de Zuid-Afrikaanse kranten....

Van onze verslaggever Rolf Bos

Je zou kunnen zeggen dat de cirkel rond is. Een paar jaar terug tekendeJonathan Shapiro een prent onder het kopje '6 april 1652'. We zien Jan vanRiebeeck bij de Tafelberg in Zuid-Afrika aan land gaan, in gezelschap vanenkele soldaten. Rechts twee zwarte autochtonen, met de sarcastische tekst:'Well, there goes the neighbourhood' (nou, dít zal de buurt goed doen).

Ruim driehonderdvijftig jaar na die historische landing zit de makervan de tekening in een hotel in Amsterdam, de stad waaruit Van Riebeeckooit in opdracht van de VOC vertrok. Jonathan Shapiro, beter bekend onderzijn nom de plume Zapiro, worstelt met de toespraak, die hij bij deuitreiking van de Prins Claus Prijs zal uitspreken. 'Ik geef mijn meningnormaal gesproken in een tekening weer.'

Dit jaar stond voor het Prins Claus Fonds het thema 'Humor & Satire' centraal. De hoofdprijs, groot 100 duizend euro, gaat naar Zapiro,voor diens 'vlijmscherpe blik op nationale en internationale kwesties(), voor zijn scherpzinnige commentaar op de sociale en politiekeomstandigheden van de regio'. Vanmiddag wordt de Zuid-Afrikaan in hetAmsterdamse Muziekgebouw aan 't IJ gehuldigd. 'Was prins Claus eentegenstander van de stropdas? Gelukkig, ik heb er ook een hekel aan, draager nooit een', zegt de tekenaar die een Kuifje-horloge draagt.'

Zes dagen per week zijn de prenten van Zapiro te zien inZuid-Afrikaanse kranten als The Sunday Times, de Mail & Guardian en deSowetan. Geen thema gaat Zapiro uit de weg, hij beperkt zich niet totAfrikaanse onderwerpen. Op een recente tekening zien we een Amerikaansesoldaat een martelkamp van Saddam Hussein bewaken. Er klinkt gejammer uitde ramen. Voor de poort een bord: 'Nu met nieuwe bedrijfsleiding.'

Op een andere recente prent zitten de erfgenamen van Yasser Arafat bijde notaris, die het testament van de overleden staatsman voorleest: 'Aanhet Palestijnse volk laat ik de claim voor een vrij Palestina na. Aan mijnvrouw Suha het appartement in Parijs, de villa in Tunis, mijn Zwitsersebankrekeningen'

Zapiro is een blanke Zuid-Afrikaan, van joodse afkomst. De familie vanzijn moeder ontvluchtte nazi-Duitsland. Zapiro groeide op tijdens de jarenvan de apartheid in een 'progressieve familie', maar, zegt hij er snel bij,dat was 'onder redelijk comfortabele omstandigheden'. Hij werd weliswaarooit door het regime wegens een opruiende tekening vijf dagen in eenisoleercel geworpen, maar dat 'betekende niets in vergelijking met hetgrote lijden van de zwarte bevolking'.

Al jong voelde hij dat er sprake was van groot onrecht in zijnvaderland. Als zevenjarig jochie besefte hij in het jaar dat de architectvan de apartheid Hendrik Verwoerd (1966) vermoord werd, dat de rassenwettenvan de man niet deugden. 'We moesten op school voor Verwoerd bidden, maarik voelde me daar niet gelukkig bij.'

Hij studeerde architectuur aan de universiteit van Kaapstad, maar kwamer al snel achter dat die richting niet zijn stiel was. Hij wilde tekenaarworden en gaf zich op voor de studierichting Graphic Design. Daarmee raakteZapiro wel zijn uitstel voor militaire dienst kwijt. Hij probeerde eronderuit te komen, maar werd toch opgeroepen. Het waren de jaren dat dezwarte bevolking wreed werd onderdrukt. De politieke activist Steve Bikowas vermoord, Zuid-Afrika vocht oorlogen uit in Angola en Namibië.

Hij weigerde een wapen aan te nemen en werd overgeplaatst naar eenadministratieve baan in Kaapstad. 'Ze zeiden dat ik als jood geen knip voormijn neus waard was, in vergelijking tot de joden in Israël, die wélwisten hoe ze moesten vechten.'

Klein verzet in die dagen: achter zijn bureau in Kaapstad hing Zapiroeen zelf getekende sticker 'Free Mandela' op. 'Die is er nooit afgegaan,terwijl er toch de nodige admiraals door die ruimte liepen'

Na zijn diensttijd sloot hij zich aan bij het United Democratic Front(UDF), waarvoor hij posters en kalenders ging tekenen. In 1988 zat hijvanwege deze activiteiten kort in de gevangenis, waarna hij Zuid-Afrikaverliet, om te gaan studeren in New York onder vermaarde striptekenaars alsArt ('Maus') Spiegelman. Temidden van andere Zuid-Afrikanen was hij in 1990in New York op televisie getuige van de vrijlating van Nelson Mandela. 'Eenemotioneel moment.'

Mandela bleek later moeilijk te tekenen. 'Ik kreeg 'm die eerste jarenmaar niet goed. Nu gaat het beter, en teken ik hem vaak, soms ook wel meteen kritische ondertoon.' Op een dag werd hij door Mandela himself gebeld:'Eerst dacht ik dat het een grap was. Maar toen besefte ik dat hij het echtwas en me wilde complimenteren. Toen ik hem zei dat ik toch met enigeregelmaat ook kritisch was voor het ANC, zei hij dat dat mijn taak is.'

Het spijt Zapiro dat de huidige president van Zuid-Afrika, Thabo Mbeki,die hij flink de oren wast over diens lichtzinnige aanpak van hetaids-probleem, veel minder gevoel voor humor bezit. 'Hij heeft zich omringdmet humorloze mensen.' Hetzelfde kan gezegd worden van Robert Mugabe,president van Zimbabwe, én een geliefd onderwerp van Zapiro. Op een prentloopt Mugabe naakt door de straten, terwijl achter hem een man in elkaargeslagen wordt door de politie omdat de man geen 'respect toonde voor dekleren' van de president.

George Bush blijkt geen goed model: 'George W. is niet kaal, hij heeftsmalle lippen, geen baard en geen snor.' Zapiro tekent 'm nu met steedsgrotere oren. Op een van de prenten wordt hij door VN-rapporteurs uit hetWitte Huis gedragen: 'Mr. Annan, we found another empty war-head.'

Een klassieke tekening van Zapiro bleef helemaal leeg, op eenkopregeltje tekst na: 'Blanken die niet profiteerden van de Apartheid.'

Zapiro in Amsterdam: 'We leven in een beter land nu. Er is economischegroei. Maar we zijn er nog lang niet in Zuid-Afrika, de verschillen tussenarm en rijk zijn enorm. Maar het is wél een vrij land. Ik kan tekeningenpubliceren die in heel veel landen in de wereld verboden zouden worden.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden