ZOVEEL VERGETEN WOORDEN

> REPORTAGE DE SLEGTE Het gaat niet goed met boekhandel De Slegte. Deze week werd bekend dat vier van de 22 vestigingen in Nederland moeten sluiten; andere filialen ‘balanceren op de rand’....

Schrijver Kees ’t Hart had de Casanova-vertalingen van Theo Kars al een paar weken in de peiling. ‘Liep ik er een beetje omheen te drentelen.’ Vorige week vrijdag was het zover. ‘Ik was er klaar voor en heb ze in één klap gekocht.’

Toen ’t Hart (62) nog Nederlands studeerde in Amsterdam, kwam hij al regelmatig bij boekhandel De Slegte. En eigenlijk is hij er alle decennia daarna met grote regelmaat blíjven komen. ‘Behalve in de jaren dat we in Leeuwarden woonden. Want daar is geen De Slegte. Dat vond ik echt balen.’

Nu woont hij in Den Haag, stad met een van de beste De Slegte-filialen van het land. Als hij het centrum in gaat, loopt hij er steevast even binnen. Kijkt hij ook even hoe zijn eigen boeken erbij liggen. ‘Momenteel hebben ze er twee. De ziekte van de bewondering en de herdruk van De Revue. Vind ik eigenlijk helemaal niet erg. Want ze raken op een zeker moment toch weer uitverkocht. En als je ziet naast wie je ligt* Kafka!’

Hij verlaat de winkel nooit zonder aankoop. ‘De Slegte’, zegt Kees ’t Hart, ‘hoort bij mijn leven.’ De Slegte, een tweedehands platenzaak en, als zijn vrouw erbij is, een kledingzaak. Zo ziet het winkelend bestaan van Kees ’t Hart er doorgaans zo’n beetje uit.

Het gaat niet goed met De Slegte. Het bedrijf, dat nog maar een paar jaar geleden barstte van het optimisme en dat dacht verder te kunnen groeien middels de vestiging van nieuwe filialen in de kleinere provinciesteden, komt daar nu noodgedwongen op terug. Binnenkort sluiten de winkels in Amersfoort, Alkmaar, Breda en Dordrecht, zodat het aantal De Slegtes in Nederland daalt naar achttien. Van de tien vestigingen in België gaat er vermoedelijk binnenkort ook nog een dicht. Onder de resterende winkels in Nederland balanceren er nóg een paar op de rand, zegt woordvoerder Herman Looman.

De schulden van De Slegte BV zijn groter dan het eigen vermogen, het waren de banken die aandrongen op sanering en die, bijvoorbeeld, de geplande verhuizing naar een groter pand in Alkmaar tegenhielden. Binnen het bedrijf werd geschokt op de sluitingsplannen gereageerd. De Slegte is een klein, hecht bedrijf. Er werken 275 mensen van wie velen elkaar kennen. Op het lijstje met naderende jubilea in de koffieruimte in de vestiging Utrecht staan personeelsleden van verschillende winkels die 25 jaar bij De Slegte werken. In Enschede is iemand 40 jaar in dienst.

Lantaarnopsteker

Ik heb een plastic tas vol boeken meegenomen naar het mooie filiaal aan de Utrechtse Oudegracht, een van de vier De Slegte-zaken die dateren uit de jaren dertig van de vorige eeuw - naast die in Den Haag, Amsterdam en Haarlem.

In Rotterdam opende lantaarnopsteker Jan de Slegte in 1920 zijn eerste winkel annex uitleenbibliotheek in de Eendrachtsstraat - later kwam er een zaak bij in Charlois. Jan de Slegte was zijn handel in tweedehandsboeken in 1907 begonnen met een boekenkar - De Slegte bestaat volgend jaar een eeuw.

Vijftien euro, zegt de mevrouw achter de kassa.

John de Slegte, de in 2004 overleden kleinzoon van oprichter Jan de Slegte en de man die De Slegte uitbouwde tot een landelijke en bloeiende keten, kende al zijn personeelsleden. Werd er ergens een nieuwe werknemer aangenomen, dan kwam de oude heer persoonlijk langs om kennis te maken. Daarna hielp hij nog even met het uitpakken van de boekendozen. Zijn zoon Jan-Bernhard, die in 1994 de scepter overnam, is anders. Van Jan-Bernhard hoor je zelden iets, zeggen ze in de winkels. Nu ook niet, terwijl hij toch wel iets heeft uit te leggen.

Filiaalchef Utrecht Hans Raaphorst (57) werkt 27 jaar bij het bedrijf. Net als bijna iedereen is hij ooit begonnen als ‘rechtzetter’ en daarna blijven hangen, ‘uit liefde voor het boek’. ‘Kom even mee naar boven’, zegt Raaphorst. ‘Naar de autoboeken. Niet dat auto’s me zoveel interesseren, maar er zitten zulke mooie dingen tussen.’ Kisten vol autoboeken staan te wachten op verwerking. Een verzamelaar heeft afscheid genomen van zijn verzameling.

Raaphorst pakt het werkje De automobiel en haar behandeling van J.W. Brand. ‘Mooi hè?’ Laatst was hij bij een oude heer in Bilthoven, die zijn enorme verzameling boeken over Darwin en de evolutie moest verkopen. ‘Man was er veertig jaar mee bezig geweest. Dan pak je wel een stuk van iemands leven. Dat blijf ik moeilijk vinden.’

Maar ja, het oplossen van voorraadproblemen bij particulieren en bedrijven is nu eenmaal de core business van De Slegte, zegt Herman Looman, behalve tijdelijk woordvoerder ook manager inkoop uitgeversrestanten, zeg maar directeur ramsj.

Misschien zijn ze bij het bedrijf die core business in de goede jaren een beetje uit het oog verloren en begon de neergang daar. Zo ging De Slegte opeens zélf boeken uitgeven, van Komrij, Bouazza, Claus en Mortier. Het werd geen succes. En dat was dan nog maar een klein foutje. Een regelrechte blunder was de aankoop van de 24 filialen van de Witte Boeken Markt in 2001. Daarvan bleken er uiteindelijk maar twee groot genoeg om te worden omgebouwd tot De Slegte-filiaal, de rest moest een paar jaar later met zwaar verlies van de hand worden gedaan. In Alkmaar werd een Witte Boeken Markt wél omgebouwd tot een De Slegte, maar ook die gaat nu dicht. ‘We zijn nooit helemaal van dat imago van de Witte Boeken Markt afgekomen’, zegt een werkneemster. ‘Daar is niet in geïnvesteerd.

Een andere en wellicht nog ernstiger miskleun was de volstrekt verkeerde inschatting van de ontwikkelingen op internet. De Slegte begon acht jaar geleden voorzichtig met het aanbieden van boeken via dat kanaal - te vroeg, want destijds zat nog niemand daarop te wachten. Na vier verliesgevende jaren werd het project stopgezet, helaas juist op het moment dat de kansen begonnen te keren. Nu is de wereld van het antiquarische boek een digitale wereld.

‘De wereld van de gesjeesde onderwijzer die uit liefde voor het boek een antiquariaat begon is aan het verdwijnen’, zegt Ewoud Sanders, journalist, auteur van een vaste ramsj-rubriek in NRC en groot boekenverzamelaar.

Wie tegenwoordig een tweedehands boek zoekt, gaat naar www.boekwinkeltjes.nl, toetst de gewenste titel in en ziet waar die is te bestellen. Of hij surft, als het iets internationalers moet wezen, naar www.addall.com. ‘Ik koop wekelijks op internet’, zegt Sanders. ‘En ik kom nog hooguit één keer per jaar bij De Slegte.’ Dat het er met die keten niet zo florissant voorstaat, is a sign of the times, zegt hij. Jammer? Misschien. Maar zo gaat het nu eenmaal. ‘En voor mij had De Slegte toch al nooit de charme van het kleine antiquariaat met de oude en enigszins chagrijnige antiquaar.’

Dat De Slegte een slag heeft gemist, zal ook Herman Looman niet ontkennen. ‘We zijn heel zwak in de marketing op het web’, zegt Looman. Wie op google een boektitel intoetst, krijgt vervolgens géén banner van De Slegte te zien. Het bedrijf is inmiddels begonnen aan een inhaalslag. Binnenkort moet de hele voorraad tweedehands boeken digitaal zijn te doorzoeken. Bij De Slegte doen ze weinig aan marktonderzoek, maar recentelijk kwamen ze er toch achter dat jongeren er geen trek meer in hebben urenlang kasten door te snuffelen, op zoek naar één bepaald boek.

Weggezakte schrijversnamen

Jammer voor die jongeren, want de afdeling tweedehands van een goede De Slegte is een magisch privé-theater waarin de tijd is stilgezet. Langvergeten hypes (Benoite Groult, Zout op mijn huid) sudderen in het halfduister. Weggezakte schrijversnamen lichten heel even op. Per plank staat er minstens één boek waarvan je je ooit had voorgenomen het te gaan lezen. Per kast is er één die je ooit een geliefde cadeau hebt gedaan. Het zál toch niet?

De Slegte als een lange boulevard van gebroken dromen, van hoop en illusies en eindigheid. Zoveel boeken, zoveel getuigen van vergeefsheid en vergankelijkheid. Zoveel vergeten woorden die oproepen tot bescheidenheid. Heb je op internet ook, maar hier kun je het nog rúiken.

Geen wonder, dat sommige mensen ook erg treurig worden van een uurtje De Slegte. Bij de boekenkasten trekt je eigen verleden aan je voorbij - en soms je eigen boek. De Slegte is de oerhollandse versie Carlos Ruiz Zafóns ‘Kerkhof van vergeten boeken’ uit De schaduw van de wind.

Onder de ‘M’ in Alkmaar: Vonne van der Meer, De avondboot; Taco Meeuwsen, De Sodomsappel; Piet Meeuse, Doorkijkjes; Ischa Meijer, Brief aan mijn moeder; Ischa Meijer, Enkeltje Heimwee; Doeschka Meijsing, 100% chemie; Doeschka Meijsing, De Tweede Man, Geerten Meijsing, Veranderlijk en Wisselvallig (2x); Guido van Meir, Het wordt te veel voor Corneel; Herman Melville, Billy Budd.

Kees ’t Hart: ‘Ik was al jaren op zoek naar Clarel, het grote gedicht van Herman Melville. Op een dag kom ik bij De Slegte, en daar lag het! Niet in een eerste druk, maar als onderdeel van het Verzameld Werk. Kostte tachtig gulden. Lúl die ik was: ik kocht het niet. Paar weken later denk ik: ik doe het toch. Weg natuurlijk. Dat heb je daar dus. Echte meesterkoopjes. Poëzie ook hè. Alle dichters komen in de ramsj. Liggen daar allemaal.’

Eén zoekopdracht op addall.com volstaat trouwens om Clarel in verschillende edities in veelvoud tevoorschijn te toveren uit de voorraden van antiquariaten over de hele wereld.

Bij De Slegte zijn alle expansieplannen stopgezet. Apeldoorn zal voorlopig het laatst geopende filiaal blijven, en misschien blijft het dat wel voorgoed. Want behalve de gevolgen van minder geslaagde managementbesluiten, moet De Slegte ook de jaren van economische recessie verwerken. Met de invoering van de euro ging de ramsj-verkoop achteruit. Begin 2005 begon ook de omzet in tweedehands boeken in te zakken. Oplopende personeelskosten en stijgende winkelhuren deden de rest: sanering. Ondanks het feit dat de omzet sinds maart weer stijgt.

Martin O’Donoghue (55) staat voor de bomvolle kasten tweedehands in de vestiging Alkmaar. Hij komt graag bij De Slegte. De winkel doet hem denken aan zijn jaren in Londen, toen hij uren doorbracht in de mooiste boekwinkels van die stad. ‘Hatchards, Foyle’s. Hoge kasten, helemaal volgestouwd met boeken.’

Bij De Slegte, zegt O’Donoghue, kun je een beetje staan mediteren tussen de boeken. ‘Doodzonde dat ze hier dichtgaan. Moet ik weer naar Haarlem.’

Reis naar de vergetelheid

Trad Atte Jongstra een keer op tijdens de Nacht van de Poëzie. Boog zich na zijn voordracht iemand over de balustrade, die hem een van zijn boeken voorhield. Of hij dat even wilde signeren. Maar natuurlijk. Bleek de man niet één, maar zo’n beetje het hele oeuvre van de schrijver bij zich te hebben. ‘Allemaal gekocht bij De Slegte’, deelde hij Jongstra opgewekt mee. Die begon even opgewekt te tekenen.

‘Dat is ook helemaal geen schande’, zegt Jongstra. ‘Ik verkeer daar in goed gezelschap. Bovendien is het voor de lezertjes met een smalle beurs een goede mogelijkheid kennis te nemen van een onvervalste Jongstra. Ik heb een hoop lezers aan De Slegte te danken.’

Jongstra had jarenlang een rubriek in Vrij Nederland, ‘Ramsj’, waarin hij aandacht besteedde aan opmerkelijke boeken die bij De Slegte of elders aan hun reis naar de vergetelheid waren begonnen. ‘Ik zocht altijd naar dingen waar ik niks van afwist.’ De jaren van kennisvergaring leidden uiteindelijk tot het prachtboek, De tak van Salzburg, met een beetje mazzel nog verkrijgbaar in uw dichtstbijzijnde De Slegte-filiaal.

Volgens Jongstra is het assortiment modern antiquariaat van de winkel sterk achteruitgegaan. ‘Dat is minstens met vijftig procent verminderd en dat heeft ze geen goed gedaan. Ik zie daar nu vijf keer dezelfde titel liggen. Echt dramatisch. Dat bezorgt me steeds weer een lichte vorm van teleurstelling. Want vroeger hadden ze daar echt een onwaarschijnlijke hoeveelheid titels.’

Maar even binnenlopen bij de De Slegte blijft Jongstra doen. Natuurlijk. Even binnenlopen bij De Slegte is even Nederlands als een kroketje trekken bij de Febo of kankeren over het weer.

‘Ik vind dat De Slegte zonder meer tot het Nederlandse cultuurgoed behoort’, zegt Kees ’t Hart. ‘Ik snap er niks van, dat het zo slecht met ze gaat.’ Of misschien snapt hij het ook wel. ‘Ik mis nog drie delen van de Casanova-serie. Die ga ik zoeken op internet. Als zij dat nou ook eens gaan opzetten, ben ik hun man. Dan hebben ze me weer helemaal.’

In het filiaal Alkmaar is de inkoop van tweedehandsboeken helaas gestopt. Binnenkort begint de opheffingsuitverkoop.

Ik sleep mijn volle AH-tas met boeken weer mee, nu verrijkt met de prachtige nieuwe aanschaf, King of the World van David Remnick, eerste druk, in nieuwstaat, voor slechts 8,50 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden