Zoon Edwin en kleinzoon Sam spelen ongelooflijke liefdesgeschiedenis van verzetsheld Rob de Vries

Verzetsman Rob de Vries deed iets ongelooflijks in de oorlog: hij wist het meisje op wie hij verliefd was te bevrijden uit het doorgangskamp Westerbork. Zijn zoon Edwin en kleinzoon Sam eren hem in de voorstelling Westerbork Serenade. ‘Over de andere kant, de donkere kant hoorde je hem niet.’

Edwin en Sam de Vries eren verzetsman Rob de Vries - vader en opa - in de voorstelling Westerbork Serenade. Beeld Ivo van der Bent
Edwin en Sam de Vries eren verzetsman Rob de Vries - vader en opa - in de voorstelling Westerbork Serenade.Beeld Ivo van der Bent

Schrijver en acteur Edwin de Vries (68) en zijn zoon Sam de Vries (24) zitten naast elkaar aan de eettafel in het Amsterdamse pied à terre van Edwin en zijn vrouw, actrice Monique van de Ven. Sam, met de bruine ogen en de lach van zijn moeder en de krullen van zijn vader, blijkt een perfecte mengeling van zijn ouders. Binnenkort zijn vader en zoon samen te zien in Westerbork Serenade, het theaterstuk dat Edwin schreef over de oorlogsjaren van zijn vader, de Joodse toneelspeler Rob de Vries. De heldendaden die hij als verzetsman verrichtte maakten hem in het gezin tot een mythische man en vader. Met name één verhaal met een onverwachte wending sprak tot de verbeelding van zoon Edwin.

Rob – eigenlijk heette hij Abraham – de Vries, werd geboren in 1918 in een orthodox-Joods gezin. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak sloot hij zich aan bij Luctor et Emergo, een verzetsgroep die onder andere persoonsbewijzen vervalste en Joodse kinderen hielp ontsnappen uit de crèche tegenover de Hollandsche Schouwburg. Dat was de verzamelplek in Amsterdam waarvandaan Joden op transport werden gesteld naar Westerbork, het doorgangskamp in Drenthe. In 1943 werd hij verliefd op een Joods meisje, Hannelore Cahn, dat hij bij het verzet had leren kennen. Hannelore werd bij een razzia opgepakt en naar Westerbork afgevoerd. Rob regelde een vals persoonsbewijs, vermomde zich als hulprangeerder en reed mee op het posttreintje naar Westerbork. Edwin: ‘Hij wist haar uit het kamp te halen, heeft haar onder postzakken verstopt in de locomotief. Wat mijn vader er nooit bij vertelde en wat ik pas veel later heb gehoord, is dat Hannelore na een paar weken is teruggegaan naar Westerbork, onder druk van de kampcommandant, Gemmeker. Die dreigde dat als ze niet terugkwam het hele Westerbork Cabaret, waarvan zij deel uitmaakte, op transport zou worden gesteld naar Duitsland.’

Edwin de Vries Beeld Ivo van der Bent
Edwin de VriesBeeld Ivo van der Bent

Wonder boven wonder overleefden Rob en het meisje beiden de oorlog. Na de bevrijding zagen ze elkaar nog één keer, daarna emigreerde Hannelore naar Amerika. Edwin interviewde haar toen ze 80 was in New York, voor een documentaire over zijn vader. ‘Mijn vader vertelde altijd dat het te gevaarlijk zou zijn geweest om haar in het kamp te laten zitten, dat ze te veel wist en de boel zou kunnen verraden. Maar zij vertelde me dat ze nooit bij het verzet had gezeten, dat hij haar alleen maar eruit had gehaald omdat hij verliefd op haar was.’

Sam: ‘Hij kon het niet verkroppen. Zijn hele familie was al geëmigreerd of ondergedoken, en toen pakten ze ook nog zijn meisje af.’

Over deze ongelooflijke liefdesgeschiedenis schreef Edwin een filmscript. Toen hij de film niet rond kreeg, besloot hij er een theaterstuk van te maken. ‘Toen ik Sam erover vertelde zag ik een verlangen in zijn ogen opflikkeren. Ik dacht: Sammie is nu net zo oud als zijn opa toen. Wat zou het mooi zijn als hij de jonge Rob zou spelen, en ik de oude Rob die terugkijkt op zijn leven.’

Dat was een gok, want Sam is geen professioneel acteur. Weliswaar had hij veel toneel gespeeld op het gymnasium in Hilversum en ook een tijdje de toneelschool overwogen, maar uiteindelijk was hij psychologie gaan studeren. Inmiddels heeft hij een bedrijfje in virtual storytelling.

Twee jaar geleden werd Westerbork Serenade al een paar keer opgevoerd, onder andere in het Nationaal Holocaust Museum tegenover de Hollandsche Schouwburg. Edwin: ‘We hebben het toen uit de pers gehouden, want ik wist natuurlijk niet hoe Sammie het zou doen.’ Kijkt schuin naar zijn zoon: ‘Hij sprak een beetje mompelend, en net als Monique kon hij niet zingen, terwijl er ook een paar liedjes in het stuk zitten. Ik heb hem naar mijn oude zangleraar gestuurd, Jaap Dieleman. Die heeft in tien lessen wonderen verricht. Tijdens de première speelde hij me wég.’

Rob de Vries was in de jaren zestig directeur bij het Nieuw Rotterdams Toneel, daarnaast speelde en regisseerde hij bij diverse toneelgezelschappen en deed hij televisiewerk. Hoewel hij al op zijn 16de had gebroken met het geloof van zijn ouders - om dat te bewijzen at hij voor de ogen van zijn ontzette moeder een ons ham op - was hij volgens Edwin typisch Joods en een echte Jiddische vader: ‘Een enorm emotionele, knuffelige, lieve man.’ Een ouderwetse man ook, met een hoogstaande moraal: ‘Schuine bakken vertelde je niet waar vrouwen bij waren. Vrouwen waren sowieso heilig.’ Toen Edwin naar de toneelschool wilde, kregen vader en zoon een conflict. Edwin: ‘Dat wou hij absoluut niet.’ Ironisch: ‘Misschien wel omdat hij niet wilde dat ik achter zijn affaires zou komen. Hij hield graag zijn imago intact van de beste huisvader van de wereld. Ook over de oorlog vertelde hij alleen de heldenverhalen – dat hij nachtmerries had, wist alleen mijn moeder. Over de andere kant, de donkere kant, had hij het niet. Dat dat meisje weer terugging naar Westerbork, hoorden we niet. Dat was voor hem een nederlaag natuurlijk.’

null Beeld Ivo van der Bent
Beeld Ivo van der Bent

'Een held. Maar hij was ook egoïstisch'

Edwin was 19 toen zijn vader in 1969 overleed. Sam: ‘Ik ken mijn opa alleen uit verhalen. Een held. Maar hij was ook egoïstisch. Enkel en alleen omdat hij verliefd was bracht hij allerlei mensen in gevaar, zoals die machinist op de trein.’

Het Joodse Lernen werd de kinderen de Vries met de paplepel ingegoten. Edwin: ’We moesten per se naar het gymnasium, mijn broer moest arts worden en ik advocaat. Dat was een uitgemaakte zaak. Mijn vader zei: ‘Ik ga je niet overhoren, ik ga ervan uit dat je je huiswerk maakt.’ En dat deed ik ook. Ik heb me zes jaar helemaal te pletter gewerkt.’

En hoe is Edwin zelf als vader? ‘Absoluut een typisch Jiddische papa. Heel erg bezorgd en controlerend. Ik zat boven op dat jong.’

Sam: ‘Ook van mij werd verwacht dat ik dat gymnasium zou halen. Ik werkte minimaal, maar als puntje bij paaltje kwam, deed ik wat moest.’

Edwin: ‘Ik hielp hem met Grieks en Latijn.’

Sam: ‘Ik had een kamer op de begane grond met eigen opgang waardoor ik naar buiten kon glippen. Ik léék gezeglijk, maar ondertussen deed ik precies wat ik zelf wilde. Toen het eindexamen in zicht kwam, heb ik gezegd: ‘En nu is het klaar. Nu moet je vertrouwen hebben dat ik het zelf kan.’ Ik róók de vrijheid. Ik wilde zo graag op mezelf wonen dat ik zeker wist dat ik die verantwoordelijkheid aan kon.’

De oudste zoon van Edwin de Vries en Monique van de Ven, Nino, stief in 1993 toen hij 18 maanden oud was aan een hersenvliesontsteking. Sam was op dat moment een baby van 3 maanden.

Sam: ‘Als jij het hebt over dat Jiddische en dat overbezorgde… Bij elke verkoudheid, bij elke verhoging was er paniek.’

Edwin: ‘Zo begon het ook met Nino, die kreeg koorts.’

Sam: ‘Als ik ziek ben, moet ik mama echt buiten de deur houden.’ Roept richting deur: ‘Ik kan het zelf mama, ik hoef geen soep!’ ‘Dat heeft die enorme drang het huis uit te gaan ongetwijfeld gevoed.’

Sam de Vries. Beeld Ivo van der Bent
Sam de Vries.Beeld Ivo van der Bent

Moeder Monique interviewde en filmde Sam elk jaar op zijn verjaardag en bij andere gelegenheden. Uit al dat materiaal stelde ze een film van een uur samen, die Sam te zien kreeg op zijn 21ste verjaardag, in het theatertje op Vlieland waar het gezin een huis heeft. Sam: ‘Opeens kwam mijn hele leven voorbij. Beelden van haar zwangere buik met mij erin, Nino erbij als peutertje. Fragmenten van Nino en mij in bad. Ik had ons nog nooit samen gezien. Dat was héftig. Daarna een foto van Nino, waarmee duidelijk werd dat hij was overleden. En toen kwam dus dat hele leven van mij voorbij, die supermooie jeugd, maar zonder broer. Voor het eerst voelde ik het als een gemis dat hij niet bij al die momenten was geweest. Ik moest zo vreselijk huilen - niet een traantje, een wáterval. De moeder van een vriend zei: ‘Dit is de eerste keer dat je om hem rouwt.’ Dat was precies wat het was. Voor mij was het altijd een gegeven dat ik een dood broertje had. Niet iets om heel verdrietig over te zijn. Joh, ik was 3 maanden toen hij doodging. Maar na die film voelde ik een enorme opluchting.’

Hij legt zijn hand op zijn buik. ‘Alsof ik eindelijk iets had verwerkt dat me van binnen zwaar maakte.’ Hij is stil. Dan zegt hij tegen zijn vader: ‘Het kan niet anders dan dat het een grote impact op mij heeft gehad. Als je een kind krijgt, moet je in de zevende hemel zijn, maar jullie waren in diepe rouw.’

Edwin: ‘Die eerste tijd was Monique heel erg gedeprimeerd. Ik moest voor haar en Sammie zorgen, eten koken, geld verdienen. Ik heb mijn rouw uitgesteld. Later kwam ik in een depressie terecht. Ik had enorme paniekaanvallen. Ik kan me nog herinneren dat we in Italië waren, en dat Monique met Sam in de auto naar een vriendin ging. In mijn gedachten zag ik ze al dood in de berm liggen.’ Hij zwijgt. Dan: 'Als je kind zomaar doodgaat, is álles mogelijk, elk moment van dag. Je hebt geen enkel houvast meer. Monique en ik zeiden ook vaak tegen elkaar: we moeten Sammie niet gek maken, hij moet niet het slachtoffer worden van de dood van Nino.’

Sam: ‘Ik heb ook veel vrijheid gehad hoor. Ik fietste zelf naar school, ik mocht gewoon uit. En die overbezorgdheid nam later ook wel af. Op de lagere school was het erger.’

Edwin: ‘Ik vond het verschrikkelijk dat Sam het huis uit ging. Er zit een fragment in die film… Ik zit in Sammies kamer tussen de verhuisdozen, díep gedeprimeerd. Monique was veel nuchterder. Ze vond het wel gezond. Maar ik miste hem dat eerste jaar verschrikkelijk. En dan die enorme angst: wat gaat er met hem in Amsterdam gebeuren! Zo veel sloten waarin hij terecht kan komen.’

Sam: ‘Je zegt in die film: 'Ik zou je ’t liefst opsluiten in een kooi.'

Natuurlijk kon de vader niet verhoeden dat de zoon weleens in een sloot verzeild raakte. In 2015 haalde Sam de media omdat hij onder invloed van drugs in een café een agent had aangevallen. Tegelijkertijd sloeg een vriend van hem de boel kort en klein in het huis van Edwin en Monique in Blaricum. Sam: ‘Het was de eerste keer dat we dat spul probeerden, in een veel te hoge dosis. Papa en mama waren op reis, ik dacht: we doen het in hun huis, lekker rustig, veilige plek, in de natuur. Op een gegeven moment zijn we de deur uitgegaan, ik heb de deur achter me op slot gedraaid. Toen begon het te werken en raakten we de controle kwijt. Ik ben gaan rennen omdat dat lekker voelde. Uiteindelijk kwam ik terecht in een café in Blaricum. Daar dachten ze: wie is die gek? Ze hebben me vastgepakt – waarvan ik weer in paniek raakte. Ondertussen stond die vriend in zijn eentje op de hei te gillen. Hij kon het huis niet meer in, heeft ingebroken en de boel kort en klein geslagen.’

null Beeld Ivo van der Bent
Beeld Ivo van der Bent

Edwin: ‘Die jongen was in een psychose geraakt en had van alles proberen te verbranden in de gashaard. Een nachtmerrie.'

Sam: ‘De mediastorm erna, die maakte op mij de grootste indruk. Ik had nog nooit in de schijnwerpers gestaan en nu lagen we onder vuur. Zo voelde het écht. We hadden ons met z’n drietjes in het huis verschanst, in de bosjes lagen mensen met camera’s. Absurdistisch.’

Edwin kijkt naar Sam: ‘Mijn god, wat zag je eruit na die nacht in de cel. Als een dood vogeltje kwam je aanlopen. En toen stonden er dus ook nog drie televisieploegen in de straat.’

Sam: ‘Ik had verwacht dat ik billenkoek zou krijgen, maar dat viel dus mee. Die billenkoek had ik graag gewild. Je wilt gestraft worden, boete doen. In plaats daarvan werd ik publiekelijk aan de schandpaal genageld. Maar die belegering heeft ons ook weer dichter bij elkaar gebracht. Opeens was het wij drieën tegen de wereld.’

Westerbork Serenade, zie hier de speellijst

Schrijver en acteur Edwin de Vries maakte een toneelstuk over de oorlogsjaren van zijn vader Rob de Vries. Rob was Joods maar had, als zoveel Joden in de jaren dertig zijn geloof afgezworen. Edwin de Vries: ‘Over de Joodse cultuur leerden we thuis niks. We vierden niet de Joodse feestdagen, we deden niet aan bar mitswa, we mochten niet besneden worden, want dan zou je eventueel herkend kunnen worden als Jood. Dat was mij vaders grote angst. Op zijn valse persoonsbewijs in de oorlog stond dat hij moslim was, geboren in Surabaya.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden