'Zonder verschillen is er ook geen melodie'

Minderhedenbeleid, achterstandswijken, zwarte scholen, positieve discriminatie. . . Bijna altijd als het om de integratie van allochtonen in Nederland gaat, klinkt het problematisch....

IN EEN kaal zaaltje in de Amsterdamse toneelstraat de Nes repeteren een zwarte Amerikaan, een zwarte Surinaamse Nederlander en een Koerdische Turk hun stuk O.J. Othello onder leiding van een zwarte regisseur. Multicultureel theater?

'Diversiteitsbeleid in het theater, schijn je het nu te moeten noemen', zegt de regisseur, John Leerdam (37). Het heette eerst multicultureel en nu moet het intercultureel worden: alle kleuren en culturen door elkaar heen, ongeacht de rollen die acteurs vertolken.

Maar hier spelen alleen niet-blanken. Is dat dan nog de manier, anno 1998? 'Ik heb een lijst van 77 allochtone acteurs die zó mee willen doen', zegt Leerdam. 'Elders komen ze niet aan de bak. Waarom niet? Omdat de toneelwereld een van de meest conservatieve is in de Nederlandse samenleving.'

Niets gaat vanzelf, luidt zo'n beetje Leerdams lijfspreuk. Iedereen kan wel de mond vol hebben van integratie, als je er niet hoogstpersoonlijk aan sleurt, aan trekt, loop je het risico dat er niets gebeurt. Leerdam, artistiek directeur van Theater Cosmic in Amsterdam, was in 1987 de eerste allochtoon die de regieopleiding voltooide, en tevens bijna de laatste. Daarom kan hij ook niet weg, vindt hij, hoewel hij best mooie aanbiedingen heeft gehad. 'Ik heb een missie, en die is meer allochtone acteurs aan werk te helpen en met hen kwalitatief goed theater te maken.'

Zijn groep is het bewijs dat het kan: theater op niveau met allochtone én autochtone acteurs en regisseurs. Het feit dat Cosmic het theaterfestival in Edinburgh opent, met tien avonden achtereen O.J. Othello, de voorstelling die in Amsterdam in april te zien was, onderstreept de internationale erkenning.

Leerdam voelt de roeping van het bevorderen van integratie in het theater nog als een plicht, zoals meer mensen van zijn generatie. 'Maar een jonge acteur als Gustav Borreman, die zwart is, maar hier geboren en getogen, die heeft dat helemaal niet. Die wil alleen maar worden beoordeeld op zijn spel, niet op zijn rol in de integratie. Hij zegt: ''Ik heb toch toneelschool gedaan en spreek vloeiend Nederlands''. Toch wordt hij nog heel vaak alleen voor bepaalde rollen gecast.' Die van schoonmaker, gastarbeider of op zijn minst die van een buitenlander, bedoelt Leerdam.

De 31-jarige Iwan Vogelland uit Suriname, een van de spelers in O.J. Othello, bevestigt het beeld. 'Als er weer eens een auditie is voor een zwarte rol in een tv-serie, kom ik ze allemaal tegen. Steeds dezelfde gezichten.' Het zit in kleine dingen. 'Speel ik mee met jeugdtheater in Utrecht, dan verwachten ze toch dat ik, als zwarte, een bepaalde flair in mijn bewegingen laat zien.'

'Ze blijven je altijd als vertegenwoordiger van een bepaalde cultuur zien', zegt medespeler Sinan Cihangir (28). 'Ik ben nu al negen jaar hier en weet meer van Nederland dan van Koerdistan of van Turkije, waar ik vandaan kom. Toch vragen ze me altijd hoe het dáár is.'

Diezelfde bagage zien ze overigens als hun meerwaarde, datgene waarmee ze vastbesloten zijn het theater in Nederland te verrijken. Cihangir: 'Ik heb invloeden ondergaan uit de Koerdische, de Turkse en de Nederlandse cultuur. Dát is wat ik meeneem, en dat heb ik te bieden.' Vogelland: 'Ik heb eigenlijk nooit nagedacht over het spelen van een witte rol. Ik ben zwart. Die kleur hoort bij mijn identiteit. Daar neem je altijd iets van mee.'

In Cosmic kunnen ze zich volledig herkennen. Leerdam wil de verschillen niet uitvlakken, maar ze elkaar juist laten versterken. 'Je plaatst de culturen binnen een universeel menselijke identificatie. Mensen, van welke cultuur of achtergrond ook, herkennen de emotie. Zo kunnen ze zich in elkaar inleven, en dán gebeurt er iets. Als mensen ontroerd kunnen worden, dan kun je ze iets laten begrijpen. Kijk naar Schindler's List, of het dagboek van Anne Frank.'

Dus niet vervlakken tot de grootste gemene deler, maar elkaars verschillen 'punten', de

eigenheid uitkristalliseren. Daarom doet een Turkse regisseur een door een Afrikaan geschreven stuk met Nederlandse en buitenlandse acteurs.

'Steeds moet je afwegen: past deze acteur in wat ik met dit stuk, met deze groep wil?', zegt Leerdam. 'Ik kies iemand, niet omdat die Turk is of Antilliaan, maar om wat hij als mens en speler te bieden heeft.'

Maar dan is het ook van belang dat mensen van allerlei afkomst komen kíjken. 'Als ik Strindberg of Ibsen opvoer, colourblind gecast, dus alle kleuren door elkaar, dan komt het allochtone publiek niet. Ze denken: ''Zware kost, zo'n man uit Noorwegen...'' Dan komt alleen het blanke middle class publiek. Maar bij een stuk als dit, een verweving van de verhalen van O.J. Simpson en Shakespeare's Othello, dan komt men wel. Dat thema spreekt wel aan: de zwart-wit tegenstelling, de beschuldigingen, de gespletenheid.'

'Je moet jezelf op toneel brengen', zegt speler Vogelland. 'Altijd het beste uit jezelf halen om aan het publiek te geven.' Cihangir: 'Of je nou blank, zwart, Nederlander of Turk bent: het gaat om wat je persoonlijk uitdraagt. Als er geen verschillen zijn, kan er ook geen melodie ontstaan.'

Robin Gerrits

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden