RecensieVragen deed je niet

Zonder opsmuk laat Lida Winiewicz een oude boerin aan het woord ★★★★☆

Je hóórt de oude boerin Christine bijna praten in de tweede roman van de Oostenrijkse schrijver Lida Winiewicz die in het Nederlands is vertaald.

Lida WiniewiczBeeld Marlena Waldthausen

Na een lange, succesvolle carrière debuteerde de Oostenrijkse schrijver en vertaler Lida Winiewicz (92) twee jaar geleden in het Nederlands met de autobiografische roman De verloren toon. Levendig beschrijft ze daarin de vroege dood van haar moeder, haar jeugd in het Wenen van de jaren dertig, de opkomst van de nazi’s en de oorlog, die zij als kwart-Jood (een ‘Mischling in de tweede graad’) veilig doorstaat, samen met haar grote zus. Haar vader en stiefmoeder worden vermoord in Auschwitz.

Zelfs de vreselijkste gebeurtenissen beziet Winiewicz met een zekere (soms schijnbare) lichtheid; humor en ironie zijn nooit ver weg. Schrijven doet ze tamelijk intuïtief, zonder grote schema’s of plannen. In een interview met de Volkskrant uit 2018 zei ze daarover: ‘Ik denk niet: wat moet er gebeuren, om de personages daar naartoe te laten praten. Ik laat ze praten en dan komt dáár iets uit tevoorschijn.’

Personages laten praten: dat is precies wat er gebeurt in Vragen deed je niet (Duitse titel: Späte Gegend), oorspronkelijk verschenen in 1986 en nu in het Nederlands vertaald door Elly Schippers. De flaptekst leert ons dat Winiewicz op dit verhaal kwam in haar buitenhuis op het Oostenrijkse platteland. Een buurvrouw, de oude boerin Christine, bekende haar eens dat ze daar graag ging zitten als het huis leegstond, om van de rust te genieten en haar verleden te overdenken. Winiewicz vroeg door en maakte haar levensverhaal tot een roman.

Mooie anekdote, maar niet voor niets verbannen naar de achterflap: Winiewicz laat alleen de boerin aan het woord, het gaat om háár verhaal.

Christines ouders waren keuterboeren, of eigenlijk dat niet eens: ze waren nog armer. Vanaf haar 4de of 5de moest ze thuis helpen met knopen naaien, uren achter elkaar, om een beetje geld bij te verdienen. Ze kon maar een paar jaar naar school en ging op haar 10de in betrekking bij een boerin, waar ze hard moest werken, maar het eten was er in elk geval goed, beter dan thuis. Behalve als er weer een afgesabbelde broodkorst van een van de kleine kinderen in de soep ging. ‘Die soep moesten wij eten’, aldus Christine. ‘Het wende.’

In de verte voltrekt zich de 20ste eeuw: de Eerste Wereldoorlog breekt uit, de keizer sterft en Oostenrijk wordt een republiek, Hitler komt aan de macht. Voor Christine verandert er weinig, al mist ze haar man wel als hij aan het front is. Wenen blijft ver weg, naar een ander leven taalt ze niet.

Niet zozeer wat de boerin vertelt maakt indruk – hoe schrijnend, ontroerend en vaak geestig de anekdotes ook zijn – maar vooral de manier waarop Winiewicz haar neerzet: als een trotse, tevreden vrouw, ondanks alle tegenslag. Nooit de tijd gehad om over zichzelf na te denken, maar met een helder verstand en een milde, laconieke blik op de wereld. In korte zinnen zonder opsmuk hóór je haar bijna praten (het boek is later ook bewerkt voor toneel).

Laatst vroeg een van haar kleinkinderen wat ze had willen worden, vertelt Christine ergens. Ze wist niet meteen een antwoord. In haar jeugd was ze niet bezig met wensen: het haalde meestal toch niets uit, dus liet ze het maar achterwege. Toen ze varkens- en koeienmeid was, had ze het in elk geval niet in haar hoofd gehaald om boerin te willen worden: veel te hoog gegrepen.

Maar nu schiet haar iets te binnen: alpenherderin, dat had ze wel gewild. ‘Misschien omdat de juffrouw ons ooit een kaart had laten zien, een kleurige ansichtkaart van koeien met bloemenkransen die van de alpenwei naar de stal werden gedreven. Maar bij ons heb je geen alpenweiden. En ik heb nog nooit een koe met een bloemenkrans gezien.’

Beeld Querido

Lida Winiewicz: Vragen deed je niet. Uit het Duits vertaald door Elly Schippers. Querido; 160 pagina’s; € 20.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden