‘Zonder burgermoed kan vrijheid niet bestaan’

Afgelopen weekeinde werd in Den Haag het literatuurfestival Winternachten georganiseerd. Drie dagen luisteren naar Iraanse muziek, hekeldichten en een lezing vanuit een minaret....

Een van de mooiste momenten tijdens het Haagse literatuurfestival Winternachten was het optreden van de Zuid-Afrikaanse cabaretier Pieter-Dirk Uys. De blanke Uys kroop in de purperen mantel van zijn zwarte landgenoot bisschop Desmond Tutu, zette een donkere zonnebril en een goudkleurige mijter met aangeplakt kroeshaar op, en gaf een even geestige als gewaagde persiflage op het Onze Vader.

Uys maakte deze act twee maanden geleden voor een bijeenkomst in de kathedraal van Kaapstad ter gelegenheid van Wereld Aids Dag. Tot zijn eigen verbazing was de kerk afgeladen met weliswaar grotendeels zieke, maar toch vrolijke en zingende mensen. En dat in een land waar de gevaren van aids door de overheid nog steeds ontkend worden, een schandaal volgens Uys zo groot dat, ‘aids zal slagen waar de apartheid faalde’.

De Tutu-act was het slot van een discussie tussen Uys en Freek de Jonge over de ‘moeilijke balans tussen humor en moraliteit’. Een interessant onderwerp, maar het niveau van Uys, die zijn shows omschrijft als ‘49 procent woede en 51 procent entertainment’, was onbetwist. Waar De Jonge vooral over zijn moeizame relatie met zijn publiek uitweidde, wist Uys het ene na het andere indrukwekkende verhaal over de Zuid-Afrikaanse maatschappij te vertellen.

Opvallend aan deze elfde editie van Winternachten was het aanzienlijke aantal gesprekken en discussies. In de Grote zaal van Theater aan het Spui gebeurde zowel vrijdag als zaterdag weinig anders, met wisselend succes. Zo werden op de tweede avond schrijver P.F. Thomése en filosoof Bas Haring als vermeende tegenpolen tegenover elkaar gezet. Een naar binnen gekeerde schrijver en een op het publiek gerichte filosoof. Een opmerkelijk staaltje van verkeerde programmering, want zowel Thomése als Haring verkondigde direct dat zij beiden in volstrekte afzondering schrijven, en dat hun eventuele publieksactiviteiten daar los van staan.

Ook het debat waarmee het festival vrijdagmiddag werd geopend, liet nogal wat mogelijkheden liggen. De uit Iran afkomstige jurist Afshin Ellian las vanuit een ludieke namaak-minaret een manifest voor waarin hij de Nederlandse intellectuelen opriep niet langer zelfcensuur toe te passen uit angst voor bedreigingen: ‘Zonder burgermoed kan vrijheid niet bestaan.’

Een moeilijk startpunt voor een debat, want wie is het daar niet mee eens? Maar gelukkig zat ook schrijver Marjolijn Februari in het panel en zij stelde terecht dat je over dit soort zaken ‘nooit in abstracte termen kan praten’. En om de boel nog verder aan te scherpen noemde zij Ellians aanklacht tegen Allah, geschreven vlak na de moord op Theo van Gogh, een ‘ongelooflijk stomme puberale rotgrap’.

Desondanks bleken de aanwezigen het grotendeels met elkaar eens. Stuk voor stuk meesters in de ironie spraken zij schande van bedreigingen en van mensen die daarvoor het hoofd buigen. Wat ontbrak was een gesprekspartner die niet aan ironie deed, iemand die woorden zo letterlijk neemt als ze geschreven zijn. Een verschil in beleving van taal dat een mooi thema had kunnen zijn voor een literatuurfestival dat steeds meer verschillende culturen bij elkaar wil brengen.

Gelukkig bood Winternachten ook prachtige Iraanse muziek, een dictee in het Papiaments, nieuwe Nederlandse hekeldichten en een ontroerend slot waarin de vorige jaar overleden schrijver en kunstenaar Henk van Woerden werd herdacht. De Zuid-Afrikaanse schrijver Breyten Breytenbach sprak over Van Woerdens schilderijen en noemde hem een ‘mengelmens’, een woord zo mooi als een eretitel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden