Beeldende kunst Van Gogh en de Zonnebloemen

Zomertentoonstelling Van Gogh Museum geheel gewijd aan één van de zonnebloemenwerken

'Zonnebloemen’ van Vincent van Gogh, 1889

Volgens conservator Nienke Bakker had Van Gogh direct door dat zijn Zonnebloemen iets bijzonders waren.

Waarom werden nu uitgerekend Van Goghs zonnebloemen zijn populairste schilderijen? Nienke Bakker, senior conservator van het Van Gogh Museum, heeft daar wel een verklaring voor – drie, eigenlijk. De zonnebloemen, zegt ze, werden zo beroemd omdat ze én al vroeg vaak werden geëxposeerd, én omdat ze het goed doen op een reproductie, én omdat ze zo vrolijk zijn. Hang er een poster van in je woonkamer, en je haalt de zon in huis. Aan één van die zonnebloemenwerken, die uit de eigen collectie, wijdt het Van Gogh Museum haar zomertentoonstelling.

Wie die expositie bezoekt moet zijn verwachtingen temperen. Van de vijf andere bewaard gebleven schilderijen van zonnebloemen in een vaas die Van Gogh tussen augustus 1888 en januari 1889 maakte (één ging in de Tweede Wereldoorlog verloren) bleven er exact vijf hangen op hun vaste plek, in musea in respectievelijk Tokio, München, Philadelphia, Londen en bij een anonieme particulier. De betreffende instellingen lenen ze niet uit. Te onmisbaar, te kwetsbaar; hetgeen overigens ook geldt voor de versie die het Van Gogh Museum zelf bezit, zo bevestigde recent onderzoek – daarover verderop meer. Jammer, maar begrijpelijk. Het gemis wordt opgevuld met onder meer een videovijfluik van de zonnebloemschilderijen op locatie en andere bloemstillevens van Van Gogh en tijdgenoten; de eigen zonnebloemen zijn bovendien voor het eerst te zien in recto en verso, inclusief het houten latje dat Van Gogh aan de bovenzijde toevoegde om de compositie te verruimen.

Schetsen van vazen met zonnebloemen, in: schetsboek uit Parijs en Auvers-sur-Oise, 1890. Beeld Petra en Erik Hesmerg

Vincent begon serieus werk te maken van bloemstillevens toen hij zich vestigde in Parijs in 1886. Iedereen daar schilderde bloemen: Manet, Pissarro, Fantin-Latour. Er zat handel in. Broer Theo, kunsthandelaar, deed er goede zaken mee. Wellicht moedigde hij Vincent aan om ook bloemen te schilderen; wellicht was hij zelf al aangestoken door wat-ie zag. Hoe dan ook, in de zomer van 1886 schilderde Vincent niks anders dan bloemen: gladiolen, asters en ook zonnebloemen. De zomer daarop concentreerde hij zich uitsluitend op die laatsten. Vincent gaf ze weer tegen een ongedefinieerde, contrastrijke achtergrond en besteedde veel aandacht aan hun fysionomie, het patroon van de zaden, de kleurgradaties van het blad. Hij exposeerde ze naast ander werk in een Parijs eterijtje, waar hij er twee ruilde met de Fransman Paul Gauguin. Zijn belangrijkste zonnebloemen, echter, schilderde hij in Arles in de zomer van 1888.

De reden dat-ie eraan begon, vertelt Nienke Bakker, had te maken met diezelfde Gauguin. Vincent had de schilder uitgenodigd om bij hem in Arles in te trekken, en in koortsige afwachting van diens komst, én met de complimenten voor de Parijse zonnebloemen nog in het achterhoofd, begon hij aan een serie schilderijen van een set zonnebloemen in een vaas ter decoratie van Gauguins atelier. Gebroken geel, veronesegroen en koningsblauw: die kleuren stonden Vincent voor ogen. Het effect waarop hij mikte was dat van een venster in een gotische kerk. In tien dagen schilderde hij de bloemen vier keer, een race tegen de klok. Toen waren ze uitgebloeid. Gelukkig had-ie nu de schilderijen, kleurrijk en krachtig, vooral in het handschrift. Onvergetelijk, zogezegd. Tijdens en na Gauguins verblijf maakte hij hierop nog drie variaties.

Gauguin en de Zonnebloemen

In november 1888 schilderde Paul Gauguin een portret van Vincent werkend aan de Zonnebloemen. Dat werk is niet gedaan naar het leven, aangezien het zonnebloemenseizoen toen al lang voorbij was. Later vroeg Gauguin Vincent per brief hem de zonnebloemen tegen de gele achtergrond te sturen, aangezien hij dat werk beschouwde als de essentie van de ‘Vincent-stijl’. Van Gogh weigerende, maar maakte een variatie op dat schilderij. 

Van Gogh had direct door dat zijn zonnebloemen iets bijzonders waren, meent Bakker. Het waren dan ook de zonnebloemen die hij wenste te exposeren op de Les Vingt expositie in Brussel in februari 1890 – op het krabbeltje dat hij maakte als ontwerp van zijn presentatie aldaar, zie je ze in rudimentaire vorm terug. Ook de buitenwereld was overtuigd van de kwaliteit van de werken. Na van Goghs dood in 1890 werden ze in een mum van tijd een symbool voor de kunstenaar zelf: vurig, maar snel opgebrand. Voor de omslag van de catalogus van het eerste Van Gogh-retrospectief in het Stedelijk in 1892 ontwierp de graficus Richard Roland Holst bijvoorbeeld een melodramatische illustratie van een zonnebloem met een halo. En de Hollandse impressionist Isaac Israëls, die een van de schilderijen van 1916 en 1920 te leen had, beeldde het af op de achtergrond van een portret van een anonieme, topless poserende brunette, óók een zonnige verschijning trouwens.

De afgelopen jaren, vertelt Nienke Bakker, is de versie uit het Van Gogh Museum onder leiding van Ella Hendriks (professor conservering en restauratie van cultureel erfgoed aan de UvA) intensief onderzocht. Dat heeft nieuwe inzichten opgeleverd inzake de plek die het inneemt binnen de reeks (het is inderdaad een variatie op het werk dat nu in de National Gallery hangt) en de staat waarin het verkeert: stabiel-fragiel. Ingrijpend restaureren bleek niet mogelijk. Licht restaureren wel, wat ook gebeurde. De storende retouches op de breuk van het doek en de lat zijn bijvoorbeeld opgeschoond. Het lijkt klein bier, maar, zegt Nienke Bakker, esthetisch is het toch een stap voorwaarts.

Het onderzoek heeft ook nieuwe kennis opgeleverd over de oorspronkelijke kleuren van het schilderij. Die verschilden van de huidige. Lichtblauw was lila; het oranjebruin van de bloemen was geel. Van Goghs Zonnebloemen waren eenvoudigweg veel feller dan het schilderij zoals wij het nu kennen, hetgeen in de expositie fraai wordt geïllustreerd aan de hand van een reconstructie gemaakt door schilder Charlotte Caspers (onder meer bekend van het tv-programma Het Geheim van de Meester). Wie het ophing in z’n woonkamer had eigenlijk geen lampen meer nodig.

Van Gogh en de Zonnebloemen: een meesterwerk onderzocht is tot en met 1 september te zien in het Van Gogh Museum in Amsterdam.

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden