Zoeken naar een zekere Bill Lawton

Je zou hem de chroniqueur van de Amerikaanse nachtmerrie kunnen noemen, de New Yorkse schrijver Don DeLillo, die onvermijdelijk bij 9/11 moest uitkomen....

De gebeurtenissen in New York op 11 september 2001 pasten zo naadloos in het wereldbeeld dat Don DeLillo decennialang in zijn oeuvre had uitgedragen, dat je je moest bedwingen hem geen visionair te noemen. Het was onvermijdelijk dat DeLillo een roman zou schrijven over 9/11.

Falling Man is die roman. Op de eerste bladzijden ontsnapt de 39-jarige advocaat Keith Neudecker uit een van de WTC-torens, waar zich zijn kantoor bevond. Hij is gewond aan een arm en draagt een tas die niet de zijne is. Zijn haar zit vol glassplinters, zijn gezicht en kleren zitten vol bloed, stof en as.

Keith krijgt een lift van een vluchtende vrachtwagenchauffeur en geeft als bestemming het adres van zijn vrouw Lianne. Hoewel Keith en zij al geruime tijd uit elkaar zijn, laat Lianne hem binnen. Sterker: de twee gaan weer een gezin vormen en Keith pikt zijn vaderrol ten opzichte van hun 8-jarige zoontje Justin weer op

Maar het is van meet af aan duidelijk dat de moraal van dit verhaal niet gaat luiden dat mensen in barre tijden nader tot elkaar komen.

Via de credit cards en het rijbewijs in de tas weet Keith de identiteit van de eigenares te achterhalen. Het is ene Florence, ‘een zwarte vrouw met een lichte huid’, ongeveer even oud als hij. Ze raken met elkaar in contact, blijken het heel aardig met elkaar te kunnen vinden en hebben uiteraard een gemeenschappelijke ervaring die ze niet met anderen in hun omgeving kunnen delen. Onvermijdelijk belanden ze bij elkaar in bed, maar een nieuwe blijvende relatie wordt dit niet.

Ondertussen werpt Lianne, die freelance-redacteur is voor uitgeverijen, zich op haar vrijwilligerswerk waarbij ze schrijfsessies organiseert voor vrouwen die aan beginnende Alzheimer lijden. Ze probeert hen te stimuleren verhalen met enige structuur en betekenis te ontlenen aan hun steeds verder versplinterende bewustzijn.

Liannes betrokkenheid bij Alzheimerpatiënten heeft rechtstreeks te maken met het feit dat haar eigen vader zelfmoord pleegde met zijn jachtgeweer, toen bij hem beginnende dementie werd gediagnosticeerd. Elke keer wanneer Lianne constateert dat haar cursisten hun greep op de werkelijkheid verder hebben verloren, snijdt haar dat door de ziel.

Thuis spelen Justin en zijn vriendjes een spel waarin de Twin Towers nog niet zijn gevallen. Dagelijks speuren zij met verrekijkers de hemel af, op zoek naar een zekere ‘Bill Lawton’, een verhaspeling van ‘Bin Laden’.

Overal in Falling Man komen we mensen tegen die op zoek zijn naar structuren die houvast bieden. En overal falen ze.

Keith, die vóór 9/11 menig avondje pokerend doorbracht met zijn nu overleden collega’s, pakt het kaartspelen weer op. Uiteindelijk belandt hij in Las Vegas, waar hij dagen achtereen blijft, af en toe terugkerend naar vrouw en kind in New York. Hij maakt zichzelf wijs dat hij er pokert om geld te verdienen, maar hij weet dat dat niet waar is. Hij speelt niet om het geld. Hij speelt om de fiches, om plastic, om niets. Om niet te hoeven leven.

Hoewel vallen een motief is dat door het hele boek heen is geweven, is de titel van het boek met name ontleend aan de performance artist die herhaaldelijk in New York opduikt: een kunstenaar die zich op drukke plaatsen van gebouwen en bruggen laat vallen en vervolgens ondersteboven aan een nauwelijks zichtbaar koord blijft hangen. Hij is gekleed in een keurig kostuum, compleet met stropdas. Uiteraard is de performance bedoeld als een herinnering aan de mensen die op 11 september uit de torens naar beneden sprongen.

Lianne is getuige van een van de optredens als ze in de trein zit en de kunstenaar van een verhoogd perron afspringt. Terwijl de val plaatsvindt, grijpen overal passagiers naar hun mobieltjes om vrienden en kennissen te vertellen wat ze zojuist hebben gezien. ‘Ze vroeg zich af of het zijn bedoeling was om het nieuws op deze manier te laten doorgeven, via mobiele telefoons, intiem, zoals in de torens en in de gekaapte vliegtuigen’.

Hier spreekt de kille ironie die DeLillo’s werk kenmerkt: het zombiegedrag van mensen wier eerste impuls in elke situatie een greep naar hun mobiele telefoon is – dat ultieme symbool van vervreemding en desinformatie – wordt ‘intiem’ genoemd. En hier spreekt ook de ironie van het lot, want op 11 september was de mobiele telefoon inderdaad voor veel slachtoffers de laatste mogelijkheid tot contact met intimi.

In zijn grimmigheid en ontluistering is Falling Man niet een roman die – zoals dan veel andere boeken over dit onderwerp – wil aantonen hoezeer 9/11 onze wereld heeft veranderd. Voor DeLillo zijn de aanslagen van die dag de finale belichaming van wat allang gaande was.

Hans Bouman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden