Zo zag de wereld van Picasso eruit in ansichtkaarten

We weten waar Picasso schilderde. De adressen, de huizen, ze zijn bekend. Maar wat zag Picasso als hij uit het raam keek, of zijn straat in liep? Gelukkig was het de Gouden Eeuw van de ansichtkaart.

Het is ansichtkaartenweer in het Pyrenese dorp Gósol: strakblauwe hemel, felle zon. Op de Plaza Mayor staan drie oude Catalanen; ze houden hun handen voor de ogen tegen de zon. We zijn hier om research te doen voor de tv-serie Krabbé zoekt Picasso. In de zomer van 1906 huurden Picasso en zijn vriendin Fernande Olivier aan dit plein twee kamers. Na een tocht van acht uur op ezels, want een andere manier om in Gósol te komen was er niet.

Het vroegere pension Cal Tampanada staat er nog, exact zoals op de oude foto's is te zien. De luiken zijn potdicht. Maar de tekst op de Picassoplaquette is helaas niet leesbaar. We zijn niet echt in Gósol. Dankzij de Street View-functie van Google is het mogelijk thuis, achter de laptop, rond te dwalen in een Catalaans bergdorpje van 216 inwoners en zelfs om een stevige wandeling te maken door de Pyreneeën.

Op die manier bezochten we de meest uiteenlopende Picassoplekken, om te onderzoeken of er te filmen viel. We gluurden door het hek voor villa La Californie in Cannes om te kijken of kleindochter Marina Picasso ook thuis was. We scheurden met een speedboot door de jachthaven van Golfe-Juan, waar Picasso en zijn veertig jaar jongere vrouw Françoise Gilot poseerden voor fotograaf Robert Capa. We zagen een zakenman zijn middelvinger opsteken naar de Google Maps-auto in de Rue des Grands-Augustins te Parijs, waar Picasso de Guernica schilderde.

Maar hoe zagen die plekken eruit toen Picasso er rondliep? Gelukkig voor de researcher viel het werkend leven van Picasso, althans het eerste gedeelte, naadloos samen met de Gouden Eeuw van de Ansichtkaart. Die duurde wereldwijd van rond 1900 tot 1920. Niet iedereen had een fototoestel, er stonden nauwelijks foto's in de krant, maar er bestonden wel allerlei technieken waarmee foto's op briefkaarten konden worden afgedrukt. Prentbriefkaarten waren betaalbaar voor iedereen. Er was geen gedoe met eindeloze beleefdheidsfrasen en enveloppen, en verzending ervan was goedkoper dan brieven.

Wat zag Picasso?

Bekijk hier alle ansichtkaarten van plekken die Picasso schilderde.

Het ging bovendien pijlsnel. Op het terrein van de Wereldtentoonstelling in het Parijs van 1900 - ook het jaar waarin Picasso in Parijs aankwam - werd de bus tien keer per dag gelicht. Er stonden op het terrein van ruim een vierkante kilometer, vijftig brievenbussen en zeven postkantoren, die van 7 uur 's ochtends tot 11 uur 's avonds open waren.

Ook op de tweede verdieping van de Eiffeltoren was een postkantoor. Er waren dan ook tienduizenden verschillende ansichtkaarten van de expositities en de gebouwen van Wereldtentoonstelling in omloop. Best aannemelijk als je bedenkt dat de tentoonstelling in zeven maanden door ongeveer 50 miljoen mensen is bezocht.

Ook van de rest van het Parijs uit die tijd is een enorme variantie aan ansichtkaarten te vinden.

Krabbé zoekt Picasso 

De nieuwe serie Krabbé zoekt Picasso, opvolger van het succesvolle Krabbé zoekt Van Gogh, volgt de voetsporen van Pablo Picasso (1881 - 1973), de grootste en in elk geval beroemdste schilder van de 20ste eeuw door Europa. Rode draad van de serie is Picasso's turbulente liefdesleven en de vrouwen, die als echtgenote, minnares en muze hun sporen in Picasso's omvangrijke oeuvre hebben achtergelaten.

Vanaf donderdag 26/1, 20.25 uur, NPO 2

Voor de aanschaf ervan hoef je ook de deur niet uit. Ze worden verhandeld op verkoop- en veilingsites als Marktplaats en Ebay. Op de Belgische veilingsite Delcampe worden op de dag van schrijven van dit artikel 45.154.999 postkaarten aangeboden, de meeste uit de periode 1910-1920. Kosten tussen de 0,01 en een paar duizend euro per kaart. De Finse verkoper Milla denkt via Delcampe zelfs 12.999 euro te krijgen voor 'misschien wel de op twee na oudste ansichtkaart uit Noorwegen!'

Wie Picassoplekken begint te verzamelen, raakt al gauw verstrikt in een serieuze hobby. Na maanden zoeken vonden we op een veilingsite eindelijk ook een kaart van de Rue la Boétie in Parijs. Als we op de site van Delcampe inzoomen zien we onmiskenbaar Picasso's huisnummer op het scherm. En de deur staat open! In de winter van 1918 namen Picasso en zijn kersverse vrouw Olga Khokhlova hier hun intrek. Naast boekhandel Sevin fils et L. Sarrat, waarschijnlijk de opdrachtgever van de kaart, want het personeel poseert overduidelijk voor de fotograaf.

Die kaart moeten we hebben. Verbeten schudden we een andere bieder af. Eenmaal thuisbezorgd blijkt de drie van het huisnummer een vijf en moeten we toegeven dat we voor 15 euro een oude kaart hebben gekocht waar het huis van Picasso net niet op staat. Maar, zo troosten we onszelf, als boekhandel Sevin fils et L. Sarrat in 1918 nog niet failliet was, moet Picasso er een krant hebben gekocht. Dat kan niet anders. Of misschien wel een ansichtkaart.

Portret van Dora Maar door Picasso, uit 1937Beeld Hollandse Hoogte

In zijn nalatenschap is een serie kaarten met afbeeldingen van halfnaakte vrouwen uit West-Afrikaanse landen aangetroffen. Een daarvan zou zelfs als voorbeeld hebben gediend voor de houdingen van de prostituees van de beroemde Demoiselles d'Avignon. Ook stuurde Picasso geregeld een kaart aan vrienden. Aan zijn mecenas Gertrude Stein, om te klagen over muggen die hem 's nachts lastigvielen. Van vriend en dichter Guillaume Apollinaire, die niet vaak genoeg op bezoek kwam, wilde Picasso weten of hij soms dood was.

Veel respect voor de afbeelding op de voorkant had hij niet. Hij schreef er met zijn hanepoten dwars doorheen of maakte de afbeelding naar eigen inzicht af. Zo bewerkte hij het Palais de Fontainebleau tot het sprekend het enorme hoofd van Apollinaire was. Een kaart aan Apollinaire, met op de achterkant een kubistische droedel uit 1918, werd vorig jaar in Duitsland geveild en ging voor meer dan 150.000 euro van de hand. Een wereldrecord voor een ansichtkaart.

De postbode kwam vier keer per dag

Ook Nederland was rond 1900 dol op de ansichtkaart; de postbode kwam vier keer per dag.

De cijfers zijn indrukwekkend. Peter Cuijpers, boekhistoricus, socioloog en auteur van het werk De wereld in oude ansichten heeft het over een 'ware tsunami van ansichtkaarten' die in deze Gouden Eeuw 'over de aardbol raasde'. We moeten dan denken aan 10 miljoen verschillende kaarten wereldwijd, en dan heeft hij het nog niet eens over de oplagen. Bij een schatting van het verschillende aantal Nederlandse kaarten in dat tijdperk, kwam hij op 300.000, de meeste topografisch.

Ook in Nederland heerste de ansichtkaartenkoorts. In de steden bezorgde de postbode vier keer per dag, dus je kon 's middags een prentbriefkaart naar Den Haag sturen om te melden dat je die avond in Amsterdam bleef eten. Een snel onderzoek wijst uit dat een gemiddelde toeristische ansichtkaartenmolen op de Bloemenmarkt in Amsterdam kaarten van grachten, de Dam en wat fietsen aan een brug bevat, altijd onder een ansichtkaartblauwe hemel.

Rond 1900 was de verscheidenheid aan Amsterdamse kaarten zo groot dat er zelfs exemplaren te koop waren met afbeeldingen gemaakt in de Czaar Peterstraat: ver van de historische binnenstad. Er waren reizende fotografen die huizen, winkels en café's fotografeerden om de afdrukken als prentbriefkaarten aan de bewoners of winkeliers te verkopen.

De Amsterdamse antiquaar Louis Putman, een verwoed verzamelaar van prentbriefkaarten, kwam dan ook een heel eind in zijn poging om Amsterdam, straat voor straat, letterlijk in (ansicht)kaart te brengen. De beide zijden van de Amstel had hij bijvoorbeeld helemaal compleet, de drie hoofdgrachten bijna. Zijn collectie, ondergebracht bij de Bijzondere Collecties van de UvA, bestaat uit 10.000 exemplaren, waarvan het overgrote deel afkomstig is uit de periode 1900-1920.

Boven: Rue la Boétie 23, rond de tijd dat Picasso er woonde.
Onder: hetzelfde adres, januari 2017, via Google Street View
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden