Oog voor detail bijzákken

Zo plat als een dubbeltje, deze komische sidekick

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: bijzákken.

Detail uit Hendrick Goltzius, ‘Slapende Danaë wordt voorbereid om Jupiter te ontvangen’, 1603, olieverf op doek, 173,4 x 200 cm. Beeld Collectie LACMA

Veel kunst is heel lang geleden gemaakt, en inmiddels heel duur, en daarom is er een soort chic sausje overheen gekomen waardoor zelfs de platste grappen, de gewelddadigste en de seksueelste details nog reacties oproepen die neerkomen op een gedragen: ach, móói. Kijk die stofuitdrukking, kijk die huid, kijk die compositie en penseelstreek.

Prima hoor, en allemaal check in dit detail (stofuitdrukking: het leer van de zak en de veren van de vleugels zijn fantastisch, huid: porselein zo zacht als een konijnenvachtje, compositie: in evenwicht met de putti op rechts, penseelstreek: zo strak als je winterschilder de gevel kwast). Maar dit engeltje is natuurlijk vooral hilarisch. En zo plat als een dubbeltje. Mijn zoon kraste ooit in een opstandige bui met de sleutel een grote piemel in het hout van onze deur, dat soort humor.

Hier vliegt een amoretto (een klein liefdesengeltje) met een zak geld in zijn handen alsof hij de ballen van Jupiter zelf bewerkt. Het is niet alsof de kunstenaar nog ruimte laat voor twijfel over de dubbelzinnige betekenis. Ooit zag ik bij Zomergasten een film van Bruce Nauman, Bouncing Balls, die de gast Joep van Lieshout toonde – en nooit zag ik Joris Luyendijk zo ongemakkelijk glimlachen als na afloop van de minutenlang in slow motion dansende ballen van Nauman. ‘Zeg het maar, Joep’, was zijn reactie op die malle hedendaagse kunst. Maar voor ballenpret kunnen we dus een heel stuk verder terug in de kunst. Naar Hendrick Goltzius in 1603 bijvoorbeeld.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Het engeltje gloeit – roze handjes, rode wangen – en de geldbuidel ligt zo in zijn handen dat je er bijna de slowmotionbewegingen van Nauman in gaat zien. Geld wordt seks; de beeldspraak van lust en hebzucht ligt er zo bovenop dat je al vrij snel geen buidel meer ziet, alleen dat klokkenspel. En zo is het in het hele schilderij. De voorstelling lijkt in de fik te staan van geilheid. Danaë – blote vrouwen hebben altijd chique namen in de kunstgeschiedenis, in elk geval tot de 19de eeuw – lijkt iets spannends te dromen, in haar nakie op een hemelbed van zijde (ook vrij wonderlijk voor een vrouw die opgesloten is in een toren door haar vader). Jupiter, de arend, maakt zich klaar om zijn seks in de vorm van gouden regen over haar uit te storten – het hele zaakje is natuurlijk bedoeld om de goden te redden, en zijn nageslacht te waarborgen. Uit dit gevalletje mythologische slaapverkrachting kwam Perseus voort. In de oudheid ging er een verhaal dat Danaë zo goed geschilderd was dat een man ertoe werd aangezet een vrouw te verkrachten. Om aan te tonen wat de kracht van schilderkunst is, hoera!

Aan de erotiek van Goltzius’ enorme Danaë ontkom je als kijker niet, en het is wonderlijk dat de verf in vuur en vlam lijkt te staan. Maar persoonlijk heb ik het meeste lol in zo’n engeltje, dat als een komische sidekick in een Disneyfilm de bedoelingen van de voorstelling even onderstreept, voor wie het nog niet doorhad.

Hendrick Goltzius, ‘Slapende Danaë wordt voorbereid om Jupiter te ontvangen’, 1603, olieverf op doek, 173,4 x 200 cm. Beeld Collectie LACMA

Hendrick Goltzius

Slapende Danaë wordt voorbereid om Jupiter te ontvangen

1603

Olieverf op doek

173,4 x 200 cm

Los Angeles County Museum of Art

Te zien in het J. Paul Getty Museum of Art, Los Angeles

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden