Zo ernstig en zo geestig

Nu 'In de bovenkooi' prachtig is heruitgegeven, heeft Bo van Houwelingen zich eindelijk overgegeven aan het even onnavolgbare als herkenbare proza van Maarten Biesheuvel.

Beeld .

'Vader, ik voel me schuldig omdat ik geen plezier heb. Vader! Ik voel me schuldig omdat ik geen plezier heb!' Tijdens een speciale uitzending van Hier is Adriaan van Dis in 2013 las Maarten Biesheuvel (1939), hevig geëmotioneerd, zijn korte verhaal Brief aan Vader voor. En weer schaamde ik me, want hoewel ik zijn staat van dienst kende (P.C. Hooft-prijs voor zijn gehele verhalend oeuvre), nog nooit had ik iets van hem gelezen. Een jammerlijk geval van 'komt nog wel eens'. Dit was het moment, besloot ik. Tot ik Biesheuvels verzameld werk in drie lijvige delen op het bureau van een vriend zag pronken. Spontaan kreeg ik koudwatervrees. Hoe moest ik hieraan beginnen?

Onnavolgbare hersenspinsels

Gewoon bij het begin, uiteraard: het debuut, In de bovenkooi (1972), nu door Meulenhoff prachtig heruitgegeven. Biesheuvel schrijft verwarrend en eenvoudig tegelijkertijd. Hoe onnavolgbaar zijn hersenspinsels ook kunnen zijn, altijd monden ze uit in herkenbare gevoelens. Soms is dat het kleine geluk: bij toeval iemand tegenkomen die het antwoord op een prangende vraag weet of met je vader naar de scheepswerf om naar de boten te kijken. En nog zoiets: 'gisteren huilde ik, omdat ik even begreep, dat ik ogen had'. Maar vaker draait het bij Biesheuvel om de bitterheid des levens: 'De wereld is één etterbuil: per dag sterven er duizenden mensen tengevolge van honger, brandbommen en martelingen, om de gewone hartaanvallen niet te vergeten van mensen die hun leven lang door hun collega's worden gepest.'

Met dit soort gedachten maakt Biesheuvel zichzelf dol van angst. Angst voor het leven, voor de wereld - het thema van vrijwel alle verhalen, die meestal over hemzelf gaan. Ook daar stuit je weer op een tegenstelling: hoe veiliger Biesheuvel is - omringd door zijn zorgzame vrouw Eva, zijn vrienden en zijn katten - hoe banger hij wordt. 'En hoewel de angst met de dag groter en groter wordt; hij is haast niet meer te dragen, weet ik niet waarvoor ik nu daadwerkelijk angst zou moeten hebben, er is eigenlijk niets bepaalds om bang voor te zijn en juist dat maakt mijn angst nog groter dan hij eigenlijk zou mogen zijn.'

Louterende lijfstraffen

Het lijkt wel of Biesheuvel alleen geborgenheid kan vinden onder de ellendigste omstandigheden. In zijn geval is dat aan boord van een schip waar hij als ketelbink werkt. Hij wordt door de bemanning afgerost, hij moet in nauwe pijpleidingen kruipen om er giftig olieresidu uit te schrapen en wordt tijdens een storm op het dek vastgebonden. Maar voor Maarten zijn dit slechts louterende lijfstraffen, waarna het welverdiend rusten is. 'Het mooiste wat je als zestienjarige ketelbink op zee kan overkomen is overdag zo ongenadig van de bootsman of een kabelgast op je lazerij te krijgen dat de tweede stuurman je, in zijn functie van scheepsarts, gezalfd en verbonden heeft en je voorschrijft een paar dagen in je kooi te blijven.'

Biesheuvel vaart allang niet meer. Iets te vaak was hij ervan overtuigd Jezus de Verlosser te zijn. Begrijpelijk, voor iemand die het gevoel heeft verantwoordelijk te zijn voor het leed van de hele wereld. Gaven ze hem maar voor een paar dagen de macht van de Chinese, Amerikaanse en Russische president, mijmert hij. Dan zou hij binnen korte tijd bewijzen dat hij de wereld tot rust en vrede zou kunnen brengen. 'Geen opgelegde vrede maar een 'stille vreugde' die uit het hart komt en niemand kan verklaren.' Maar die kans zou hij wel 'nooit en te nimmer' krijgen. En daar openbaart zich de volgende paradox: weinig schrijvers zijn zó ernstig en tegelijk zó geestig.

Naïef en wijs, kinderlijk en erudiet, krankzinnig en intellectueel, hoogdravend en nederig, larmoyant en oprecht, wanhopig en hartverwarmend, cynisch en ontroerend, Biesheuvel manoeuvreert me met al zijn tegenstrijdigheid in een patstelling: ik kan geen kant meer op. Uitgeteld kruip ik in mijn bovenkooi - waar ik Biesheuvels geborgenheid vind.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden