Zo bouwt een mens resistentie op

OPGROEIEN met ellende geeft óók vastigheid: die nemen ze je van je levensdagen niet meer af. Later hoef je dan ook nooit meer op te kijken van nieuwe rampspoed....

Moet je natuurlijk wel kunnen scheppen. Want anders dan de leutige zegswijze wil, is een ongelukkige jeugd niet per definitie des schrijvers goudmijn. Zonder talent blijft het modderen.

Er is meer te beleven aan de verhalen van Frans Pointl dan een scepticus kan oordelen, namelijk dat het niet moeilijk is goede sier te maken met het uitmelken van een bestaan dat is samen te vatten met de woorden joodse schlemiel, gescheiden moeder, lommerd, gaarkeuken en hospita's. Die sier moet namelijk inderdaad gemaakt worden, die vloeit niet automatisch voort uit de ratatouille van genoemde ingrediënten.

Pointls nieuwe en bescheiden bundel heet Vijf laatste verhalen. Daarmee wil niet gezegd zijn dat dit de punt achter een schrijverschap is, want de flaptekst breidt de titel uit met 'tot nog toe'. Het is alleszins denkbaar dat Pointl in de toekomst met een reeks nieuwe laatste verhalen op de proppen komt.

Wel doorlopen de hier gebundelde vijf korte verhalen de veertig jaar waaruit de schrijver (geboren in 1933) nu al tien jaar put: van 1942 tot 1980. Door het succes van zijn debuutbundel De kip die over de soep vloog is Pointls leven althans financieel comfortabeler geworden, waardoor ironisch genoeg het fundament van zijn schrijverschap is aangetast. Een Pointl met geld, daar hebben we niets aan. Wij hebben hem bij voorkeur arm en onzeker.

Daarvan is hij zich ook bewust, en daarom trakteert hij de lezer op die verhalen die zijn leven van vóór de ommekeer in vogelvlucht behandelen. In 'Retour Krommenie' is het oorlog, Frans is 8 jaar en moet omwille van de 'veiligheid' bij zijn moeder in Amsterdam vandaan. Hij wordt ondergebracht bij kennissen in Krommenie. Niemand daar praat over de oorlog, wat het gevoel van vervreemding bij de kleine Frans versterkt. Als zijn moeder het aandurft zonder jodenster per trein naar haar jarige kind af te reizen, krijgt ze van de geschrokken Noord-Hollanders te horen dat ze levensgevaarlijk gehandeld heeft. 'Moeder lacht bitter: Ik ben tot de conclusie gekomen dat het hele leven gevaarlijk is, vanaf het begin tot aan het eind.' Alle gebeurtenissen in dit openingsverhaal spelen zich rond de jongen af. Zelf maakt hij niet iets mee. In feite registreert hij slechts verwonderd.

Uit moeders mond tekent hij op dat ze op het Centraal Station in Amsterdam had besloten zich wijs te maken 'dat de oorlog voorbij was en alles weer als vroeger'. Door middel van zelfbedrog lukte het haar de treinreis te aanvaarden.

Zoiets zet een toon. Ook in het tweede verhaal, 'Music minus one', wordt de jongen (dan 17 jaar) er door zijn moeder en verloederende oom van doordrongen dat het leven beangstigend en ellendig is. Met zo'n erfenis begin je, zacht gezegd, niet met betonnen zelfverzekerdheid aan het volwassen bestaan. Het voordeel van de voorkennis die Frans vergaart door zijn moeder en oom gade te slaan, is echter de les dat je aan het zo onontkoombaar lijkende lot wel een draai kunt geven. Door je zelf iets 'wijs te maken', of door de smart tijdelijk te doen opgaan in muziek, zoals oom Simon voordoet als hij op zijn piano Grieg meespeelt met een plaat.

Wanneer deze Simon, een dokter die de fles niet kan laten staan, het water voor de koffie heeft opgezet, stelt Frans voor eerst de koffiekopjes af te wassen die aan de binnenkant bruin aangeslagen zijn. Hoeft niet, volgens oom: 'Wij zijn ook bruin van binnen. Laat maar rustig staan jongeman, zo bouwt een mens resistentie op.' Vandaar de rotzooi in zijn woning. Die garandeert dat oom Simon nooit ziek wordt.

Weer iets bijgeleerd. Troep om je heen houdt je gezond. Nu mag men hierom lachen - en Pointl mikt daar soms ook op -, maar zo'n truc om van de droesem des levens een delicatesse te maken is in alle ernst ook de kurk waarop deze verhalen drijven. Die curieuze redeneertrant van de dokter is niet alleen grappig of zielig. Het werkt ook nog. Zie de Vijf laatste verhalen.

Daarom komt de volwassen Frans uit de drie laatste van deze laatste verhalen evenwichtiger uit de bus dan de moeder (in wie een 'inpandige duivelin' huist, die haar tot woedeaanvallen en huilbuien drijft), de collega op het handelsbedrijf die een harpij van een vrouw heeft, en de Heemsteedse kunstenares voor wie pa Pointl in 1938 zijn vrouw verliet.

De schrijver observeert deze mensen, toont hun kwetsuren en laat zachtzinnig doorschemeren waar het deze mede-stuntelaars aan ontbreekt: het besef dat er een alternatief is voor het gelaten incasseren van de ene nederlaag op de andere.

De voormalige kunstenares heeft maar enkele jaren plezier gehad van de oude Pointl. Als zijn zoon haar opzoekt, in 1980, is ze een bijziende trol die in haar verleden verwijlt. De witte toetsen van haar piano zijn vergeeld, op de zwarte ligt duidelijk zichtbaar stof. Hier komt vroeger niet meer tot klinken.

Frans komt haar vragen wat ze van zijn moeder vond, en krijgt een antwoord, gevolgd door de vraag: 'Heb je ondanks alles maatschappelijk nog wat bereikt?' Hij maakt er iets sjieks van. 'Dat klonk beter dan sofbaantje hier, sofbaantje daar.' Onderwijl vraagt hij zich stilletjes af of de toekomst hem ooit zekerheid zal brengen.

Hij is tenslotte al 47. Welnu, dat was tien jaar voordat de kip over de soep vloog, gadegeslagen door een betalend publiek van tienduizenden. Toen was de onzekerheid in één klap verleden tijd, dwong Frans Pointl als schrijver respect af, en kon hij stoppen met dromen over de toekomst.

Vanaf zijn 56ste ging hij zijn onzekerheid te boek stellen, in de overtuiging dat een rasechte schlemiel het op een ontstemde piano moet leren. 'Misschien zou ik wel van slag raken als me plotseling zekerheid werd geboden', schrijft hij in 'Het echte leven'. Het is niet erg zo te zijn, zolang je het zelf maar weet.

Dan kun je aan de slag, en er wat moois van maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden