Profiel

Zijn muziek klinkt zeldzaam opwindend

Als je leest over hun specialiteit, zou je zeggen: kan niet saaier. Tot je het hoort. Dan snap je waarom het Steve Lehman Octet alle jazzlijstjes aanvoert.

Van links af: Mark Shim (tenorsax), Chris Dingman (vibrafoon), Tim Albright (trombone), Tyshawn Sorey (drums), Dew Gress (bas), Jose Davila (tuba), Steve Lehman (altsax), Johnathan Finlayson (trompet).

Omringd door duistere klanken en ongedurig slagwerk buitelt de vibrafoon voort, als een karakter in een videogame vol bewegende landschappen. Na een minuut of vijf pakt de altsax het over en krijgt het landschap definitief vorm: de hiphopklassieker Luchini van Camp Lo uit 1997. Dat nummer is op zijn beurt gebaseerd op Adventures in the Land of Music van discogroep Dynasty. Daar heb je het weer: het Droste-effect - oftewel de Mise en Abîme, zoals deFransen het zeggen - waarnaar het nieuwste album van het Steve Lehman Octet is genoemd. Een album dat de jazzjaarlijstjes aanvoerde van vele toonaangevende media, waaronder The Guardian, LA Times, Downbeat, BBC en het Italiaanse Musica Jazz.

De 36-jarige saxofonist en componist Steve Lehman wordt onthaald als visionair, vernieuwer, ja, bijna redder van de jazz. De toekomst van de jazz zal ongetwijfeld even divers zijn als de muziek altijd is geweest, maar dat Lehman er een plaats in heeft lijkt wel duidelijk. Puur op muzikale kracht, want Lehman manifesteert zich niet als hapklaar product of kleurrijk persoon. Het leven van de serieus ogende, nerdy New Yorker speelt zich niet af op zweterige jamsessies maar in internationale academies. Geen marketingbudgetten, maar wetenschappelijke beurzen bepalen mede het verloop van zijn carrière. Lehmans specialiteit: spectrale muziek (zie inzet). Kan niet saaier, zou je zeggen, maar zijn muziek klinkt zeldzaam opwindend.

Pi Recordings

Platenlabels met een eigen visie worden zeldzaam. De grote fuseren tot karakterloze handelaars in rechten en van de kleine houden weinige het hoofd boven water. Maar in de vooruitstrevende jazz en impro bestaan er een paar die de muziek werkelijk verder helpen en die voor liefhebbers het volgen waard zijn. Er is Tzadik van John Zorn en Clean Feed uit Portugal. En de afgelopen veertien jaar is het New Yorkse Pi Recordings uitgegroeid tot een belangrijke smaakmaker met platen van onder anderen Vijay Iyer, Marc Ribot, Henry Threadgill, Rudresh Mahanthappa en Steve Lehman. De eigenaren Yulun Wang en Seth Rosner brengen bewust weinig platen uit en zijn sterk betrokken bij hun artiesten. Op de site is ook bladmuziek te koop, onder andere van Lehman-nummers.

Dat komt voor een belangrijk deel door de ijzersterke bezetting van zijn achtkoppige band, met onder anderen de intense drummer Tyshawn Sorey, bassist Drew Gress en trombonist Tim Albright. De muziek is vol, rijk aan details en gelaagd. Er gebeurt veel tegelijk, het is voer voor de gevorderde luisteraar. Tegelijk blijft het beeldend, transparant en is er een onmiskenbare groove. Dat die eigenlijk waanzinnig complex in elkaar steekt, valt niet meteen op. Net als het spectrale aspect. Geavanceerde theorie, maar bij Lehman is het middel, geen doel. Het levert een bijzonder nieuw geluid op, een beetje te vergelijken met het 3D-effect in film: het is of je je midden in de muziek bevindt. Net als Lehmans gedoseerde gebruik van elektronica zorgt het voor een verheviging van het opzwepende samenspel van de muzikanten.

Leermeesters van Lehman zijn onder anderen de jazzheld Jackie McLean, impro-vernieuwer Anthony Braxton en spectrale pioniers Tristan Murail en Gerard Grisey. Lehman woonde enkele jaren in Frankrijk en leerde de taal om zich nog beter in de muziekliteratuur te kunnen verdiepen en zich aan het gerenommeerde IRCAM instituut met elektronica bezig te houden.

De muzikale exploraties van Lehman lijken radicaal. Hij is de eerste die spectrale theorie zo vergaand toepast in geïmproviseerde muziek. Tegelijk bouwt hij voort op een ontwikkeling die al is ingezet in de jaren vijftig. Zo had Charlie Parker vlak voor zijn dood nog om lessen gevraagd bij de vernieuwende componist Edgard Varèse. Bud Powell, de grondlegger van de moderne jazzpiano, woonde enkele jaren in Parijs en was volgens Lehman zijn tijd zeker vijftig jaar vooruit. Op het album Mise en Abîme zijn drie stukken gebaseerd op werk van Powell.

Alle wetenschappelijke en muzikale Droste-effecten daargelaten, uiteindelijk zijn het de rauwe energie, menselijkheid en levenslust die de muziek van het Steve Lehman Octet spannend maken. Zoals hij zelf zegt: 'De muziek evolueert van binnenuit.' Dat voel je.

Het Steve Lehman Octet speelt 4/2 in het Bimhuis, Amsterdam.

Spectrale Muziek

Geen enkele natuurlijke klank bestaat uit zuiver één toon. Elk geluid bestaat uit een verzameling boventonen die volgens de wetten van de natuurkunde met elkaar in verbinding staan. De hoeveelheid en de verhouding van die boventonen bepalen het timbre. Daardoor hoor je het verschil tussen bijvoorbeeld een trompet en een saxofoon, ook al spelen ze dezelfde toonhoogte. De boventonen zorgen voor karakter.

Steve Lehman speelt een geavanceerd spel door de boventonen van verschillende instrumenten relaties met elkaar te laten aangaan. Zo telt dus niet alleen de noot die iemand speelt, maar komen ook de klanken die daarin verstopt zitten naar de oppervlakte. Daarbij zitten dan weer noten die zich bevinden tussen de trapsgewijze onderverdeling die we in het Westen gebruiken. Er ontstaat zogeheten microtonaliteit. Om daarmee beter mee uit de voeten te kunnen, heeft Steve Lehman een speciale vibrafoon laten bouwen waarmee hij die tonen kan spelen; die vervult een prominente rol in zijn band.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden