Zijn de teksten van De Jeugd taalkundige pareltjes?

De Jeugd van Tegenwoordig

Is het vergezocht om het werk van een paar vuilbekkende rappers taalkundig te beschouwen? Helemaal niet, zegt schrijver/ journalist Jerry Goossens. Hij ziet taaljazz die veel meer met de grote namen uit de letteren gemeen heeft dan je zou denken.

De Jeugd van Tegenwoordig. Beeld ANP

Er is geen Nederlandse popgroep die zo de belangstelling van taalvorsers weet te wekken als De Jeugd. Er is geschamperd over de grammaticale vrijpostigheden van Acda & De Munnik, de quasi-diepzinnigheid van Blöf en het dwangrijm van Het Goede Doel. Er is met bewondering geschreven over de talige objets trouvés van Spinvis en de virtuoze teksten die Lennart Nijgh voor Boudewijn de Groot schreef. Maar al sinds het prille begin van De Jeugd lijken vooral hún raps om literaire exegese te smeken. Zo vergeleek schrijver Joost Zwagerman in 2005 in NRC Handelsblad de vier raddraaiers zowel met Michel Houellebecq als Jan Hanlo. De 'seksuele etiquette' die de Franse romancier in zijn Mogelijkheid van een eiland beschrijft, vertoont gelijkenissen met de manier waarop De Jeugd over 'sletjes' rapt, aldus Zwagerman. Bovendien: 'De onomatopeeën en klankdichten van De Jeugd hebben misschien een cultureel voorland. Ik denk dat Jan Hanlo met het fameuze gedicht Oote ('Oote oote oote boe') de preambule leverde voor kreten van De Jeugd als 'Bout it Bout' en 'MC dat front', waarbij het helemaal geen drama is dat De Jeugd nooit van Hanlo zal hebben gehoord. Verder doet het lepe absurdisme van hun teksten in de verte denken aan sommige dada-sketches uit de vroegste jaren van het tv-programma Jiskefet.'

Essayist Guus Middag gaat in zijn analyse van Watskeburt?!, eveneens in NRC, minder hoogdravend te werk. Hij concludeert: 'De ware mededeling van het lied ligt in de toontjes, de buigingen en vervormingen, de afknijpingen en uithalen. Die geven de zangers macht. Het leven valt niet mee, maar met hun stemmetjes, knerpgeluiden, geitengemekker, kattengejank en gna-gna-snerplachjes kan De Jeugd zich wapenen tegen iedere bedreiging, of het nu die van de 'fucking Pizzahut' op het CS is, of die van 'alle vrouwen en chickies, van Joure tot Maastrikkie'.

Vjèze Fur als inktvis. Beeld Saša Ostoja

Niet pretentieus

Het lijkt vergezocht, al die intellectuele inspanningen om het werk van een paar vuilbekkende rappers te duiden. En De Jeugd zelf zal de eerste zijn die er smakelijk om moet lachen. Want als er iets is dat hun raps typeert, dan is 't het ontbreken van iedere pretentie. In zekere zin is hun vroege werk zelfs een reactie op de ernst die een eerdere generatie rappers in zijn rhymes etaleerde, zo suggereert Bas Bron in het jubileumboek Ook maar mensen. 'Pepijn Lanen en ik wilden allebei specifiek niet van dat soort teksten waarin we mensen vertellen wat ze moeten doen. Dus toen hij enthousiast belde dat hij Freddy was tegengekomen en dat hij iemand bleek die over stoma's rapte...'

Het is dan ook op een hartverwarmende manier ironisch dat uitgerekend de mannen die onder geen beding serieus wilden zijn, door intellectuelen als Zwagerman en Middag worden omarmd. De Jeugd is de eerste en vooralsnog enige Nederlandse rapgroep wiens teksten door een literaire uitgeverij, Nijgh & Van Ditmar, zijn uitgebracht. Hun 'dichtbundel', noemt schrijver Kees 't Hart het boekje onomwonden. De auteur, hij werkte samen met De Jeugd op het nummer Klaagmuur, zal er misschien bij hebben geglimlacht, maar toch: geen schrijver die vriendelijke grapjes maakt over de dichtbundel van bijvoorbeeld de grote maatschappijcriticus en zinloosgeweldactivist Lange Frans. Die is er namelijk niet en zal er vermoedelijk ook nooit komen. Er zijn rappers die virtuozer met lettergrepen en rijmschema's jongleren, er zijn rappers die meer poëzie en intelligentie in hun teksten etaleren. En toch was het niet Extince of Typhoon die op het Boekenbal rondliep maar Faberyayo, de man die ooit 'dichtte': 'Alle sletten naar de dansvloer/Grote billen, kleine billen, dikke billen, dunne billen/Vieze kutten, schimmelkutten, kleine kutten,/strakke kutten, slappe kutten, gele kutten,/bruine kutten, witte kutten, lekkere kutten/Allemaal naar de dansvloer.'

Bovenstaande rap, uit Applaus, zal niet direct tot het favoriete Jeugd-werk van taalliefhebbers horen. Hoewel je er met een beetje goede wil thematisch verwantschap zou kunnen zien met het gedicht Cunts van de reus der Amerikaanse letteren, John Updike. En zo is het met veel nummers van de groep. Omdat de betekenis van hun raps, zeker op het eerste album, ondergeschikt is aan de flow - de ritmische voordracht van de rapper - ontstaat er een losjes bij elkaar geïmproviseerde tekst waarop de luisteraar zijn eigen associaties kan projecteren. Bij De Jeugd struikelt de luisteraar niet snel over kreupele metaforen of moeizaam geformuleerde, al te zwaar aangezette stelligheden, omdat ze zich van een betekenisluw koeterwaals bedienen.

Pepijn Lanen als panda. Beeld Saša Ostoja

Paralellen met de literatuur

'Stoere niggers zeg ze zeg ze/Nak die fools met een rechtse rechtse/Je fokt nu met de echte echte/Oftewel de ekte ekte/Ey yo bitches faffie faffie/Wiebel je laffy taffy.'

Het is taaljazz, die de luisteraar alle ruimte laat.

Wie een beetje belezen is - of daar graag mee te koop loopt - vindt al snel parallellen met de literatuur. En bepaald niet met de minste. De namen van Houellebecq, Hanlo en Updike zijn al gevallen. Maar namen als Eugène Ionesco, James Joyce en Anthony Burgess dringen zich evengoed op. Op papier laten De Jeugd-raps zich lezen als dialogen uit de absurdistische toneelstukken van Ionesco. Het taalgebruik dat hoofdpersoon Alex en zijn vrienden hanteren in Burgess' geruchtmakende novelle A Clockwork Orange is in veel opzichten inwisselbaar met het dieventaaltje van de Jeugd. Meisjes heten in Clockwork 'devotchkas', geld is 'deng' en 'lubbilubbing' staat voor seks. Bij de Jeugd is geld 'buma' of 'doekoe' en als je dat niet hebt, ben je 'skeer'. Wat in het boek 'noshy' heet (eten), is in het Jeugd-vocabulaire 'tjappen'. De Nederlandse vertalers van A Clockwork Orange hadden er hun voordeel mee kunnen doen.

De taal die Burgess voor het boek verzon, Nadsat genaamd, is een samenraapsel van verengelst Russisch en de straattaal zoals die in het Londen van de vroege jaren zestig werd gebezigd. De Jeugd hanteert dezelfde techniek. De rappers vermengen in hun teksten Nederlandse straattaal en Amerikaans hiphopjargon, waarbij slangwoorden vaak letterlijk worden vertaald en grammaticaregels uit de ene taal onbekommerd worden toepast op woorden uit een andere. Het werkwoord to holler (schreeuwen, uitroepen) wordt op z'n Jeugds vanzelfsprekend 'hollereeren' en het meervoud van sok (waar je je pillen in verstopt) is uiteraard 'soks'. Het woord 'kerk', zoals gebruikt in het gelijknamige nummer, heeft niks te maken met het religieuze instituut, maar is de vertaling van de straatterm 'church', wat in Amerika zoveel betekent als: 'Zo is het!' En omdat Nederlandse straattaal een multiculturele mengelmoes is, duiken er ook Surinaamse en Antilliaanse leenwoorden op in de raps. Kaulo. Tantu. Tjoeri. Fatu. Tel daar de zelfverzonnen woorden bij op en de voorliefde voor nonsensicale rijmpjes die opgeld doen in de hiphopwereld (Snoop Dogg: 'Fa shizzle dizzle, it's the big Neptizzle, with the Snoopy D-O-Double Jizzle') en je krijgt een knetterend amalgaam waarvan alleen ingewijden chocola kunnen maken.

Willie Wartaal als neushoorn. Beeld Saša Ostoja

Geen literatuur

Dat het taaluniversum van De Jeugd sprekend op dat van Anthony Burgess lijkt, betekent niet dat de rappers literatuur maken. Lanen publiceerde vorig jaar weliswaar een bundel korte verhalen, maar rap is, op zijn best, een autonome vorm van taalkunst die op zijn eigen merites moet worden beoordeeld. Rap is geen poëzie en al helemaal geen proza. Wie het een als het ander beoordeelt, slaat de plank per definitie mis. Burgess' Nadsat en de vergelijkbare verzonnen taal die James Joyce in zijn werk hanteert, zijn functioneel binnen de context van hun boeken, terwijl de verbale acrobatiek van De Jeugd alleen als onderdeel van de muziek tot z'n recht komt. Niettemin zijn er geen andere Nederlandse rapgroepen die zo vanzelfsprekend associaties oproepen met de goden van de wereldliteratuur.

Misschien berust Zwagermans veronderstelling dat De Jeugd niet weet wie Jan Hanlo was op een vooroordeel. Faberyayo heeft op het gymnasium in Utrecht zonder twijfel les gehad over de Vijftigers. Willie Wartaal bracht naar eigen zeggen zijn schooltijd 'lezend en schrijvend' door, terwijl Freddy Trathlener de Rietveld Academie voltooide. De Jeugd van Tegenwoordig is bepaald niet alleen een product van de straat, refereert net zo gemakkelijk aan Euripides en Sophocles als aan drugs en seksuele uitspattingen. En altijd met een taalbehandeling waar het plezier van afspat. 'Ik proef je foefje' is een binnenrijmpje dat ondanks zijn scabreuze natuur vast op de goedkeuring van dichter Drs. P kan rekenen. En de ijzerenheinigheid waarmee De Jeugd letterlijke vertalingen maakt van Engelse uitdrukkingen, doet denken aan kunstenaar Wim T. Schippers, die als Harko Wind op dezelfde wijze buitenlandse top-40-hits van een Nederlandse tekst voorzag. Het idee dat de Nederlandse taal een enorme speeltuin is waarin je je onbekommerd kan uitleven, deelt De Jeugd met iemand als Ivo de Wijs. Het wachten is op de eerste gerapte ollekebolleke.

Kortom, De Jeugd sluit op eigen wijze aan bij een lange, typische Nederlandse taaltraditie. En hoe ouder De Jeugd wordt, hoe meer de ernst erin sluipt. Onnadrukkelijk, nog altijd niet zwaar op de hand en gespeend van pretentie. Maar toch. Op nummers als Dagen van Karton wordt de keerzijde van het mateloos hedonisme bezongen. 'Hoe sneller je leeft, hoe sneller je jezelf kwijtraakt.'

Bas Bron als aap. Beeld Saša Ostoja

Watskeburt?! / Parels voor de zwijnen

'Props for de Heist Rockah, en de Watskeburt

Watskebizzy...

Mensen praten serieus

Maar ze weten van geen ene kankermoer

Watsgebeurt

Maar d'r gebeurt veel, serieus

Komen die vocalen nog, of moet ik beginnen?

Je bent een sjembek dat zeurt

Maar je weet niet watskeburt

Watskeburt

Watskeburt

Watskeburt

Watskeburt

Je bent een MC dat front

Maar je komt niet

tot de grond

Tot de grond

Tot de grond

Tot de grond

Tot de grond

Je bent een MC met crew

Maar je weet niet wat is nièuw

Wat is nièuw

Wat is nièuw

Wat is nièuw

Wat is nièuw

Je bent een sjembek zonder clout

En je bent niet bout it bout

(Ok dan, Vieze Freddy is aan het gebeuren)

Bout it bout'

Kerk / De Machine

'Een goed begin is het halve werk, kijk naar me

kruis dan zeg je kerk

Ongelovig, het lijkt me sterk

Kijk naar m'n kruis, dan zeg je kerk

Ik ben een sekssymbool, punk als een sekspistool

Vieze Fur, Fur, Fur Chinchilla en Nerts en zo

Seks vaker aangeboden dan een sigarets

Wederom de Vieze Fur nee geen vieze slet

Ik ga niet zomaar met die en die en die naar bed

Omdat die bitch niks onder d'r panty aanheb

Literair ben ik als Brusselmans en Zwagerman

Plus ik ben zo kenkerlekker en ik heb die harde

zwager man

de K, de E, de R, de K, de kerk (de kerk)

de K, de E, de R, de K, de kerk (de kerk)

de K, de E, de R, de K, de kerk (de kerk)

Op de knietjes

Vouw de handjes

Deel de wijn

Eet m'n pik op

Eet een tosti

Richt u tot gods

Sla een kruisje over hier

Kerk

Zo volwassen zo beleefd / De lachende derde

Ik kijk in de spiegel naar de lijnen in m'n face

Door het eindeloos gefeest, maar die tijden zijn geweest

Nuchter zijn miste ik eigenlijk het meest

Al dat ged'raan wat bereikte ik daarmee

Ik hou mijn neus schoon als een mee-eterstrip

Vind het gezellig als ik mee-eters heb

Zo volwassen en tevreden met m'n bek

Faberyoung Douwe Kroeske breng die tweemeterrap

Een goeie dag is nu ontbijt met vlokken

Eerst even slingeren, dan strijk ik m'n sokken

Boodschapjes doen, bij de Appie, bij de Blokker

Kijken naar de meisjes met korte rokken

Kijken naar de meisjes met korte rokken

Alleen kijken

Met korte rokken, korte, korte rokken

Kijken naar de meisjes met korte rokken

Met korte rokken, korte, korte rokken

Zo volwasssen, zo beleefd

Vroeger was het, altijd feest

Maar die tijd, is nu geweest

Zo volwassen, zo beleefd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.