Zijn beste uitgever: de kachel

In een brief aan de regering van 28 maart 1930 maakte de Russische schrijver Michail Afanasjevitsj Boelgakov, wanhopig door het aanhoudende gesar van de critici en het verbod op praktisch al zijn werk, de balans op van zijn schrijverscarrière: 'Bladerend in mijn knipselmappen', schreef hij, 'heb ik vastgesteld dat er...

Aai Prins

Het schrijven van een 'communistisch toneelstuk', zoals Boelgakov van verscheidene kanten was aangeraden, zag hij als een politieke salto mortale waartoe hij zich niet in staat achtte. Als schrijver was hij vernietigd, schreef hij: 'Niet alleen mijn vroegere werk is verloren, maar ook mijn huidige en al mijn toekomstige werk. En zelf heb ik, met mijn eigen handen, de kladversie van mijn roman over de duivel in de kachel gegooid. . . Voor mijn werk is geen hoop meer.'

De roman waar Boelgakov in zijn brief naar verwees, was een eerste versie van wat uiteindelijk De meester en Margarita zou worden. Hij was al in 1928 aan de roman begonnen. En dankzij een oplettende informant was de Geheime Politie reeds in februari 1929 op de hoogte gesteld van het bestaan ervan. In de aangifte werd gemeld dat Boelgakov een roman had geschreven en in huiselijke kring voorgelezen, waarna alle toehoorders unaniem van mening waren geweest dat het werk nooit door de censuur zou komen.

De directe aanleiding voor Boelgakov om deze eerste versie te verbranden was het zoveelste verbod van hogerhand op een van zijn toneelstukken. Hij had niet voor niets de schrik te pakken: al in 1926 had de Geheime Politie zijn dagboek in beslag genomen (tezamen met de novelle Hondehart) en de schrijver aan een verhoor onderworpen. Het dagboek, dat hij drie jaar later na veel soebatten terugkreeg, vond ook snel zijn weg naar Boelgakovs beste uitgever, zoals hij het zelf noemde: de kachel. Toen in de jaren negentig de archieven van de KGB opengingen, bleek dat hij zich de moeite had kunnen besparen: de Geheime Politie had er een afschrift van gemaakt.

In 1931 hervatte Boelgakov het werk aan zijn roman over de duivel om er praktisch tot aan zijn dood in 1940 mee door te gaan. In De meester en Margarita trekt de duivel Woland met zijn trawanten een verwoestend spoor door het Moskou van omstreeks 1929. De magiër leeft zich uit op de botte domheid en hypocrisie van met name het literaire establishment, en hij beloont de liefde tussen de meester en Margarita, die het lef heeft ter wille van haar geliefde een pact met de duivel te sluiten.

De slachtoffers van het duivelse gezelschap vertonen opmerkelijk veel overeenkomsten met Boelgakovs eigen kwelgeesten, zoals ook in de meester Boelgakovs alter ego te herkennen is.

Deze meester heeft de euvele moed een roman te schrijven die alle van hogerhand gedicteerde canons tart, en daarvoor door de critici kapot wordt gemaakt. In zijn roman laat Pontius Pilatus Jezus uit lafheid kruisigen, waarna hij tot een eeuwig lijden is verdoemd.

Dit was een gewaagd thema in de hoogtijdagen van de campagne tegen de religie, vooral in combinatie met de gesuggereerde overeenkomsten tussen Pilatus' schrikbewind en de Russische politiestaat.

De meester en Margarita had al met al weinig van doen met het 'communistische genre' dat men Boelgakov adviseerde te schrijven. Het zou dan ook tot 1966-1967 duren voordat het literaire tijdschrift Moskva het aandurfde de roman te publiceren.

Vanzelfsprekend had de censor met een botte bijl alle politieke en seksuele toespelingen en onwelvoeglijke taal verwijderd: in totaal zo'n 12 procent van de gehele tekst. In het illegale circuit circuleerde de roman in onverkorte vorm. Pas in 1973 verscheen in Moskou een officiële, ongecensureerde versie.

Twaalf jaar heeft Boelgakov in totaal aan De meester en Margarita gewerkt. Tot enkele weken voor zijn dood dicteerde hij, verzwakt en blind, de laatste aanvullingen en correcties aan zijn vrouw.

De hoop om de roman nog bij zijn leven gepubliceerd te krijgen had hij allang opgegeven, maar verbeten ging hij door, als een literaire wolf die, zoals hij in een brief aan Stalin schreef, weigerde om zijn vacht te verven of af te knippen, aangezien dit toch geen poedel van hem zou maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden