REPORTAGE

Zien, horen, voelen en gloeien in theater: het werkt

Zo waan je je in het Amazone gebied, een volgend moment bij hem thuis. Theatermaker Simon McBurney vermengt in zijn voorstelling The Encounter de oudste vorm van theater met de modernste techniek.

Ononderbroken ritselt, frummelt, praat en rent Simon McBurney in de voorstelling The Encounter.Beeld Robbie Jack

Cadeautje voor Simon. Onverwacht en zonder nadere verklaring kwam bevriend regisseuse Annie Castledine met Amazon Beaming aanzetten. En ja, dit boek, over een Amerikaanse fotograaf in het Amazonegebied, kwam toen wel een beetje uit de lucht vallen, vertelt theatermaker Simon McBurney nu, twintig jaar later. Maar net als 'dear Annie' werd ook hij meteen gegrepen door het verhaal, al had hij niet direct bedacht er ooit een voorstelling van te maken. 'Zo werkt dat niet. Dingen gebeuren, of ze gebeuren niet bij mij. Ik doe niet aan langetermijnplanning. Ik ben geen Napoleon.'

Juist. En toch is die voorstelling er nu. Begin maart stond The Encounter, McBurney's solo op basis van voornoemd boek, in het Barbican theater in Londen. Omdat het stuk nu te zien is op het Holland Festival, toog een clubje journalisten eerder naar de Britse hoofdstad voor een preview-plus-gesprek. Regisseur, acteur en schrijver McBurney (1957) is een goede bekende van het HF; met zijn gezelschap Complicite bracht hij al een aantal verrassende ensceneringen naar Amsterdam.

In Londen loopt het allemaal een beetje anders. McBurney speelt nog wel The Encounter, maar van beloofd gesprek kan geen sprake meer zijn. Hij is namelijk die dag getrouwd - niet echt gepland, nee - en hij wil snel iets leuks met zijn vrouw gaan doen. Na afloop staat de kleine, beweeglijke bruidegom backstage te stralen met een fles champagne, terwijl verbouwereerde bekenden (en onbekenden) hun felicitaties komen brengen; onder hen Kate Bush en haar zoon. Verlegen wisselen zangeres en theatermaker beleefdheden uit. En dan is-ie foetsie.

Bijzonder

Maar: een bijzondere voorstelling ís het. Aan het begin krijgt het publiek een koptelefoon aangereikt: een groot deel van de theaterervaring is meer dan gebruikelijk auditief bepaald. Hoe groot de zaal ook is (en het Barbican is groot), de toneelspeler heeft op deze manier een heel directe, intieme band met zijn publiek op. McBurney betrekt je direct bij zijn project: eerst even oefenen. Als voorproefje fluistert hij woordjes in je ene koptelefoon-oor, om vervolgens op het andere zachtjes te blazen. De suggestie alleen al zou iedere toeschouwer afzonderlijk gloeiende oorlellen moet geven. Het werkt, de zaal joelt.

Op het toneel staat een soort kunsthoofd op een stang: instrument voor een bijzonder stukje techniek waarmee deze 3D-sound wordt gecreeërd. De acteur zit als het ware in je hoofd met zijn verhaal en dat verhaal gaat gepaard met veel geluiden, als in een hoorspel. In de tussentijd zie je McBurney die geluiden op het podium maken: ononderbroken ritselt, frummelt, praat en rent hij, van hot naar her, met zijn voeten pedalen aanrakend die ook weer iets in gang zetten.

Mayoruna

In 2014 bezoekt Simon McBurney het Mayoruna-dorp Marajaì aan de rivier Solimões in het Braziliaanse regenwoud. In de hut van de Marajaì-hoofdman vertelt McBurney het verhaal van Amazon Beaming, van een fotograaf en diens ontmoeting in 1969 met de Mayoruna. Ook McBurney is onder de indruk van de kennismaking met deze geïsoleerde inheemse gemeenschap. 'Hun reactie was enorm positief. Het kwam erop neer dat ze me vroegen te vertellen dat ze bestaan. En dat is ook wat ik nu doe.'

Meerdere lagen

Zo waan je je in het Amazonegebied, maar ook ben je soms bij hem thuis, waar zijn dochtertje wakker wordt en om papa roept. Want, zegt McBurney een paar weken later in een telefonische reactie, de keuze voor het verhaal en de manier van vertellen zegt ook wat over hem. Hij mag er ook in voorkomen. En zo creëert hij meerdere lagen in de voorstelling.

Amazon Beaming (Petru Popescu, 1991) gaat over de avonturen van Loren McIntyre, fotograaf voor National Geographic, die op zoek ging naar de bron van de Amazone. Het werd een heftige onderneming met de nodige ontberingen en een intense ontmoeting met de Mayoruna, een stam die langs de Peruaans-Braziliaanse grens leeft.

Ervaren

In 2014 besloot McBurney in het kader van het stuk af te reizen naar die regio. Om geluiden op te nemen. 'Bovendien vond ik het belangrijk het regenwoud aan den lijve te ondervinden, om het publiek vervolgens ook fysíék iets te laten ervaren. Niet op intellectueel niveau, achteroverleunend bij een adaptatie van een klassieke tekst, maar even heel iets anders.

'In je uppie in de jungle, teruggeworpen op jezelf, dat doet iets met je denken, met je zintuigen. Ik ben al jaren gefascineerd door de werking van ons bewustzijn, het brein, geheugen. Hoe open zijn we als het erom gaat met andere ogen naar de wereld te kijken dan met de blik die we gewend zijn? We denken dat we onze gedachten controleren. Ik heb sterk het idee dat ik mijn eigen beslissingen neem. Maar is dat zo? Ik weet het niet. Het idee dat we enige keuzevrijheid hebben, zou best alleen een gevoel kunnen zijn en helemaal geen realiteit. Het is moeilijk mensen over te halen het eens op deze manier te bekijken. Dat is een van de thema's in dit stuk. Het idee van eenzaamheid en vervreemding heb ik bij eenieder in het publiek willen versterken door het gebruik van die koptelefoon: dat veroorzaakt een sensatie van isolement, al voel je je op die manier dichter bij mij, de verteller, dan wanneer ik op toneel tegen je had staan roepen.'

Het is de oudste vorm van theater - storytelling - gemixt met de modernste techniek, alles in het kader van die ervaring, zegt McBurney. En het komt aan. De respons heeft hem zelfs overdonderd. 'Veel mensen voelen zich, ieder op eigen wijze, zeer betrokken bij het verhaal, hebben elk ook een heel eigen lezing ervan. En dat is hoe het moet zijn. Je wilt je publiek iets voorleggen zonder een antwoord op te dringen - de mogelijkheid geven juist zélf iets te formuleren dat hun bijblijft, daarna.'

Cadeautje van Simon.

The Encounter door gezelschap Complicite, geregisseerd door Simon McBurney. Stadsschouwburg Amsterdam, 9 t/m 12/6.

Beeld Robbie Jack
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden