Ziehier de dikke darm

'Plastination' noemt de Duitse patholoog-anatoom Von Hagens de methode waarmee hij stoffelijke overschotten in perfecte staat kan conserveren. Het techniekmuseum in Mannheim toont zijn Vleermuisman en andere adembenemende 'beeldhouwwerken' - want de medicus ziet zichzelf allereerst als kunstenaar....

TEGENOVER de vitrine met echte babylijkjes, onder meer die van een voldragen Siamese tweeling en een kind met waterhoofd, staat een dode man. Over de rechterarm draagt hij zijn afgestroopte huid als een kostbare lederen mantel. Met een beetje fantasie lijkt het geconserveerde lijk, de dood in eigen persoon, te willen zeggen: kunt u mijn jas even aanpakken?

Bij de aanblik van dit 'beeld', opgesteld aan de uitgang, zou de bezoeker de gedachte kunnen bekruipen dat Körperwelten, een opzienbarende tentoonstelling in het Landesmuseum für Technik und Arbeit in Mannheim, een griezelige perfectie heeft bereikt. Het bewijs is geleverd: het menselijk lichaam is een onovertroffen kunstwerk.

De kunstenaar heet Gunther von Hagens, of preciezer: 'Prof. dr. med. Von Hagens', patholoog-anatoom aan de universiteit van Heidelberg en uitvinder van de 'plastinatie', een methode om het stoffelijk overschot voor de eeuwigheid te bewaren. Von Hagens (52) oogt met zijn onafscheidelijke vilthoed als een moderne Joseph Beuys, die andere Duitse wereldartiest die voor zijn kunstwerken 'ongebruikelijke materialen' gebruikte.

Von Hagens beschouwt zichzelf vooral als kunstenaar en treedt op in kunstprogramma's op radio en tv, houdt wereldwijd lezingen in musea en kreeg de opdracht in China en enkele voormalige Sovjet-republieken een 'instituut voor plastinatie' op te richten, naar het voorbeeld van zijn atelier in Heidelberg. De publieke opinie in Duitsland schommelt tussen diepe weerzin en mateloze bewondering.

Ofschoon de katholieke en lutherse kerk de expositie boycotten en de gelovigen hebben opgeroepen weg te blijven, is de belangstelling ongekend. Sinds enkele weken is het museum ook 's avonds geopend.

Centraal in het debat staan sinds de opening van de tentoonstelling twee vragen. Mag de schepping, geboorte en dood, van haar laatste mystiek worden ontdaan en als kunst worden getoond? En: mag uitgerekend een Duitse wetenschapper zich bezighouden met experimenten op het menselijke lichaam? De naam van Joseph Mengele, arts in Auschwitz, duikt in dit verband weer op. Waarbij het niet onwezenlijke verschil soms wordt vergeten dat Mengele met levende mensen experimenteerde.

'Plastination', noemt Von Hagens het door hem ontwikkelde procédé. 'Plastificeren' is niet de juiste vertaling. In de fabelachtige catalogus van Körperwelten legt de medicus/kunstenaar schematisch uit hoe hij tussen 1977 en 1995 zijn conserveringsmethode ontdekte en perfectioneerde. Een 'eeuwige droom' van de mensheid, namelijk om de soortgenoot ook in dode staat en in zijn exacte vormgeving blijvend te kunnen bewonderen, werd werkelijkheid.

Theoretisch kan Von Hagens iedereen 'plastineren', hij wordt overstroomd met verzoeken daartoe. Von Hagens: 'In principe plastineren wij menselijke preparaten niet voor privé-doeleinden. Uitzonderingen zijn bespreekbaar voor zover het gaat om historisch belangrijke tijdgenoten, die willen en moeten worden opgebaard in een mausoleum of grafkelder. Schriftelijke toestemming van de nabestaanden én de lokale autoriteiten is noodzakelijk.'

Von Hagens schermt met het kwaliteitszegel 'Made in Germany': zijn kunstwerken blijven gegarandeerd minstens tweeduizend jaar lang intact. Sinds de mummificatie van de Egyptische farao's of het gebrekkig balsemen van Vladimir Iljitsj Lenin is zoiets nog nooit vertoond.

In zoverre is het niet verwonderlijk dat zijn oeuvre wordt getoond in het museum voor Duitse techniek, hetgeen tot de volgende merkwaardige waarneming kan leiden: terwijl de bezoeker aandachtig een echt hart bekijkt - nooit beseft dat de motor van de mens zo klein is - gaat elders in het museum de stoomfluit van een machine uit het tijdperk van de eerste industriële revolutie.

De ontbinding van het lijk wordt gestopt door het toedienen van formaline, een soort mierenzuur. In deze eerste fase beslist de anatoom wat hij wil: een in plakjes versneden lichaam of een complete versie van de materie danwel onderdelen daarvan. In de tweede fase wordt in alle gevallen het lichaamsvocht in diep ingevroren staat vervangen door aceton. Het resterende vet wordt in een warm bad alsnog aan het lijk onttrokken en eveneens vervangen door aceton.

DE DERDE fase in dit chemisch gecompliceerde proces heet 'geforceerde impregnatie'. De lichaamsschijven worden tussen folie of glas gelegd en op hoge temperatuur gebracht. Vervolgens wordt de aceton vervangen door kunsthars. Het resultaat: een schijf originele menselijke lever of, als er verticaal is gesneden, een kuitspier. Alles verpakt in een reukloze, praktisch eenvoudig te bestuderen doorzichtige kunststoffen plak. Het menselijk lichaam kan op die 'schematische wijze' als geheel worden weergegeven.

Voor een natuurgetrouwe weergave van het lichaam of bepaalde onderdelen van de mens gebruikt Von Hagens in de derde fase geen aceton, maar een mengsel van rubber en siliconen. Bij elkaar gehouden zien alle spieren, botjes en vezels er uiteindelijk uit als een roze stuk koe of varken bij de slager. De associatie met geslacht vee is kortstondig, omdat iedere bezoeker zal beseffen dat hij/zij na de dood er net zo kan bijhangen. Als adembenemend kunstwerk, wel te verstaan.

In Mannheim - in het museum waar techniek en arbeid permanent als onverbrekelijke eenheid voor vooruitgang worden getoond - hangt ook het meesterwerk van Von Hagens, Gods schepping, een compleet mens. Het is een man, gemeten aan de nieuwe conserveringsmethode ruwweg vijf jaar geleden overleden en op eigen verzoek postuum van top tot teen 'geplastineerd'.

Von Hagens heeft het lichaam totaal uit elkaar gehaald en op eigen wijze weer opgebouwd - met een flinke ruimte tussen elk lichaamsdeel, zodat een optimale inkijk is gegarandeerd. Met plastic draadjes uit het plafond wordt de menselijke puzzel bij elkaar gehouden. Een jeugdige studente medicijnen uit Heidelberg verzorgt met een lichtgevende aanwijsstok de toelichting.

Als een volleerd chirurg gaat de jonge vrouw te werk. Met haar lichtstraal wijst zij naar de hoofdhuid van de overledene. Inderdaad, z'n neusharen en wenkbrauwen zitten er nog aan. Maar kijkt u eens naar de dikke darm, de kleine hersenen of teelballen. Gesneden koek voor de medische expert, maar de leek kijkt en kijkt en voelt de onvermijdelijke eindigheid van zijn bestaan.

Een andere bereidwillige student legt desgevraagd aan de hand van de zoveelste geconserveerde mens uit hoe een trombose in het onderbeen gemakkelijk kan leiden tot een longembolie. Zijn aanwijsstok gaat meedogenloos door het half gesloopte lijf, de geïnteresseerde vragensteller grijpt onwillekeurig naar zijn been. Alle vragen worden beantwoord zoals een museumbezoeker het altijd zou wensen: to the point, leerzaam en min of meer direct te controleren.

Over teelballen gesproken. Geen biologieboek of seksuele voorlichting kan tippen aan het door Von Hagens 'geplastineerde' mannelijke voortplantingssysteem. Uit een dode man haalde hij de complete handel: de nieren, de twee urinebuizen, de blaas, de prostaat, de zaadleiders, de ballen en de penis; alles heeft met elkaar te maken en hoe het tot en met de ejaculatie functioneert wordt eveneens uitgelegd. Het 'systeem' ligt naakt, namelijk ontdaan van alle omliggende lichaamsdelen, in de vitrine.

Wat er bij de vrouw gebeurt, is zo mogelijk nog fascinerender. Aan de hand van originele exemplaren ziet men hoe de baarmoeder zich na de bevruchting als een oester opent. 'Een kijkje in het menselijk lichaam', zoals de ondertitel van de tentoonstelling luidt, is letterlijk te nemen: de geopende baarmoeder laat gedurende de zwangerschap steeds meer zien, uiteindelijk een compleet mens. Wat er gedurende deze negen maanden mis kan gaan, laat Von Hagens ook zien.

Elk onderdeel van het menselijk lichaam wordt in originele staat getoond. Indrukwekkend is de reconstructie, vervat in een staaf van plexiglas, van de bloedvaten in de benen, een niet te ontwarren jungle van rode vertakkingen. Of de milt, de bloedfilter, waarvan de functie in noodgevallen kan worden overgenomen door de lever. Wie het niet gelooft, moet gaan kijken. Maar wat is 'indrukwekkend' als het over 'de mens' gaat?

Het antwoord is misschien verrassend. Afgezien van het menselijk vermogen om te kijken, te horen, te praten, te voelen en te ruiken - gelukkig zijn zintuigen niet te plastineren - is geen enkel lichaamsdeel zo kunstig en gecompliceerd geconstrueerd als de handen en voeten. Levensecht, alsof er zojuist een hand of voet op het hakblok is beland, maakt Von Hagens het wonder aanschouwelijk.

Geen bloed, geen stank, maar vleeskleurige instrumenten, die door geen mens hadden kunnen worden bedacht. Wellicht ten overvloede: het zijn echte lichaamsdelen, door de eigenaar per codicil ter beschikking gesteld aan het instituut van dokter Von Hagens. Hij heeft ze apart geplastineerd, inclusief de zenuwen en pezen, die het geheel sturen. Zijn conserveringsmethode is zo perfect, dat de levende leek toch even de vuist balt of z'n tenen kromt.

De vraag naar Von Hagens' kunst is inmiddels groot. Wereldwijd willen medische faculteiten een 'stuk uit Heidelberg', aan de hand waarvan aankomende artsen veel kunnen leren zonder dat er direct een lijk hoeft te worden ontleed. Het Nationaal Historische Museum in Tokyo wil een permanente collectie.

Von Hagens kan nauwelijks aan de vraag voldoen en verspreidt in Mannheim derhalve een folder met de volgende inhoud: 'Codicil voor plastinatie (. . .) Deze beschikking is geen overeenkomst, maar een wilsverklaring tot plastinatie. Zij kan te allen tijde zonder opgaaf van redenen worden ingetrokken.' Zelf geeft de kunstenaar de voorkeur aan het salami-gewijze conserveren van zijn lichaam.

Wat er met Von Hagens-in-schijven moet gebeuren, maakt hij duidelijk aan de hand van een fotomontage van een panorama van Heidelberg, 'geboortestad van de plastinatie'. Op de voorgrond staat een reuzenschijf van een verticaal doorsneden lijk, ongeveer ter grootte van het Vrijheidsbeeld in New York.

Von Hagens: 'Het standbeeld behelst in zijn compositie een symboliek. De voortplantingsorganen wijzen in de richting van de rivier, het hoofd met de hersenen richting bos. In het water ontstond het leven, in zijn natuurlijke omgeving begon te mens te denken en ontwierp hij de stad als kunstzinnige levensruimte'. Een beetje gestoord is de hooggeleerde artiest dus wel.

ZIJN FILOSOFIE gaat terug naar de Middeleeuwen en Renaissance, toen de vermaarde anatoom Vesalius een breder publiek voor het eerst 'kijkjes in het menselijk lichaam' gunde. Het moderne publiek is volgens Von Hagens volledig vervreemd van de natuur en heeft zich omringd met zelfbedachte voorwerpen. In deze 'kunstwereld' heeft de mens niet in de gaten dat hijzelve, als menselijk lichaam, het laatste stuk 'puur natuur' is.

Von Hagens: 'De dood wordt verdrongen en voornamelijk schoksgewijs ervaren als het lichaam begint te haperen. Door de confrontatie met normale en zieke preparaten wordt de sterfelijkheid van het lichaam en daarmee de eindigheid van het leven bewuster waargenomen.' Vandaar wellicht dat de tentoonstelling mede wordt gesponsord door het Duitse Rode Kruis en de verenigde ziekenfondsen.

Bovenal is Von Hagens beeldend kunstenaar, weliswaar van het bizarre soort, maar onmiskenbaar een groot artiest. Zijn Ganzkörperplastinat van een rennende man - zelfs de ogen zijn origineel - zou de titel 'vleermuisman' kunnen hebben: de huid van de overledene is in fladderende repen gesneden, die de gespannen benen en armen extra vaart verlenen. Het beeldhouwwerk kostte Von Hagens meer dan vijfhonderd uur.

Körperwelten, Einblicke in den menslichen Körper. Landesmuseum für Technik und Arbeit, Museumstrasse 1, Mannheim. Tot en met 31 januari. Maandag tot en met woensdag van 9 tot 20 uur, donderdag tot en met zondag van 9 tot 22 uur. Toegang 12 mark, catalogus 35 mark. Kinderen onder 14 jaar geen toegang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden