Zie hoe Rodin van losse onderdelen meesterwerken maakte

Zijn beelden zijn zo romantisch, maar zijn werkwijze was als die van een autofabriek: Auguste Rodin stelde zijn kussende, denkende en slenterende figuren samen uit losse onderdelen. Kijk maar, in Groningen en Den Haag.

Assemblage van De Verdoemden (voor De Poort van de Hel).Beeld Musée Rodin, Parijs

Het is verleidelijk om het verband te leggen, hoewel het niet helemaal klopt. En toch: voordat Rodin Rodin was - een van de grootste beeldhouwers die God heeft voortgebracht - had hij een baantje bij Sèvres. De destijds al beroemde porseleinfabriek bij Parijs werd bekend door zijn neoclassicistische serviesgoed en ander keramiek met veel tierelantijntjes. Mede met dank aan Lodewijk XV en zijn maîtresse, Madame de Pompadour, die het concern in 1740 hadden opgericht.

In de werkplaats moet Auguste Rodin (1840-1917) hebben geleerd hoe je een vaas van een of twee oortjes voorzag, hoe je een tuitje aan een beker zet en wat het effect is als je een borstbeeld wel of niet met een lauwerkrans siert. Kleine ingrepen die een object van een heel ander uiterlijk en doeleinde konden voorzien.

Wat er níét aan klopt: de toen al 40-jarige Rodin zette geen oortjes en tuitjes aan kommetjes en bekers. In plaats daarvan boetseerde hij hele groepen putti's en naakte dames tegen vazen aan. In die zin was hij al een volleerd vormgever toen hij de job kreeg aangeboden. De aankomende beeldhouwer zat destijds op zwart zaad. Bij Sèvres kon hij wat bijverdienen.

Tekst gaat door onder de foto.

Zittende oude man.Beeld Musée Rodin, Parijs

Hoe dan ook: de assemblagetechniek die Rodin bij de porseleingigant leerde, van toevoegen, weghalen, vervangen en combineren, was sindsdien een rode draad in zijn techniek. Ook in de beelden die Rodin na zijn tijd bij Sèvres maakte en waarmee hij zijn naam vestigde.

Kijk naar De hellepoort, het weelderige gesamtkunstwerk waarin honderden figuren als een woeste zee van bewegende onderdelen aan elkaar zijn geklonken. Of De burgers van Calais: die vreemde groep van vijf rondslenterende mannen. Met hun verwrongen koppen en ledematen; met touwen en lange gewaden tot een draaikolk aan elkaar gemonteerd.

Rodin introduceerde met die montagetechniek een nieuwe manier van werken. Hij zette zijn beelden letterlijk in elkaar, opgebouwd uit verschillende onderdelen. In het atelier van Rodin lagen armen, hoofden, benen en torso's in wisselende grootte en vorm. Ze deden dienst als een bouwpakket. Rodin kon ze tot iedere gewenste gedaante aan elkaar 'plakken' - alsof hij zijn eigen monster van Frankenstein leven inblies.

Dansers

In opdracht van het Groninger Museum heeft Erwin Olaf een serie foto's gemaakt van dansers van Het Nationale Ballet. Ze nemen houdingen in en maken gebaren die zijn geënt op de beeldhouwwerken van Auguste Rodin.

Wat te denken van een gespierde jongeman, verzonken in eenzelfde gepeins als De denker? Of twee armen, kunstig om elkaar gedraaid als bij het marmeren exemplaar van Rodins The cathedral?

De serie staat afgedrukt in de nieuwe editie van het Groninger Museum Magazine.

De Denker door fotograaf Erwin Olaf en het Nationaal Ballet.Beeld Groninger Museum

Rodin als een bouwkundig ingenieur; toegegeven, het is even wennen. Afgaande op zijn soms wat dweperige figuren zul je er niet snel aan denken, maar de praktijk wees het uit. Hoe hij zijn kussende, uitrekkende, rondslenterende en denkende figuren in klei van losse onderdelen aan elkaar boetseerde. Hoe hij die kleimodellen in gips liet afgieten en daarbij de gietnaden van de mallen liet zitten. En hoe die naden als dikke lijnen zichtbaar bleven als bewijs van hoe zijn 'B.V.' van beeldhouwers, afgieters en assistenten te werk was gegaan.

Het geeft een idee van Rodin als voorloper van de moderne beeldhouwkunst, hoewel er van 'houwen' van beelden bijna geen sprake meer was. Michelangelo - die andere grootheid, uit de Renaissance - meende nog dat beeldhouwen een relatief eenvoudige baan was: je hoefde het beeld alleen uit het marmer te bevrijden; het beeld zat er feitelijk al in.

Michelangelo (en veel van zijn tijdgenoten en navolgers) bezagen een beeld als een geheel. Een onlosmakelijke eenheid van hoofd, romp en ledematen, als een volmaakt organisme.

Rodin werkte vanuit fragmenten en was in de 19de eeuw daarmee meer een exponent van het industriële tijdperk. Hij dacht aan een beeldhouwwerk als een losse, variabele samenstelling van onderdelen. Wisselde je de onderdelen, dan werd het geheel (ook) anders. De montage van een mensfiguur was voor hem daarbij niet veel anders dan een meubelstuk (poten, zitting, rugleuning) of fiets (wielen, zadel, frame). In die zin was de fabricage van beelden in het atelier van Rodin vergelijkbaar met hoe Henry Ford in 1903 zijn autofabriek zou opzetten: een effectieve productielijn die een hoge productie van makkelijk te veranderen modellen mogelijk maakte.

De werkwijze van Rodin was uiteindelijk een voorafspiegeling van hoe de beeldhouwkunst zich in de 20ste eeuw zou ontwikkelen. Denk aan de manier waarop Picasso zijn kubistische beelden uit speelgoed, stukken hout en andere gevonden voorwerpen assembleerde (nu in Museum Beelden aan Zee). Denk aan de 'waslijn' van ijzerwaar van Auke de Vries (langs de Maas in Rotterdam) of de pruttelende en rammelende roestconstructies van Jean Tinguely (nu in het Amsterdamse Stedelijk Museum). En het leuke is: je ziet het aan de romantische beelden van Rodin niet één, twee, drie af.

Rodin. Genius at Work. Groninger Museum, 19/11 t/m 30/4.
Van Rodin tot Bourgeois. Gemeentemuseum Den Haag, t/m 22/1/.

Abattis (ledematen). Gips.Beeld Musée Rodin, Parijs

Piepjonge conservator haalde vijf afgietsels naar Groningen

Ze kreeg de klus van haar leven: Suzanne Rus, 26 jaar oud en conservator in opleiding bij het Groninger Museum, is projectleider van de tentoonstelling over Rodin. Haar vasthoudendheid zorgde voor een primeur: voor het eerst zijn er vijf afgietsels van Rodins Het Bronzen Tijdperk bij elkaar gebracht.

Hoe krijgt een 26-jarige de leiding over de grootste overzichtstentoonstelling van Rodin in Nederland?

'In de laatste maanden van mijn opleiding liep ik mee met museumdirecteur Andreas Blühm. Een van de eerste dingen die hij tegen me zei was: jij gaat de wintertentoonstelling doen. Dat klinkt spannender dan het is; niet ik, maar Musée des beaux-arts in Montréal heeft de tentoonstelling samengesteld, grotendeels met bruiklenen uit het Rodin Museum in Parijs. Er was dus al een inrichting, een catalogus en een route. We zijn de laatste halte van een tournee.'

Tekst gaat door onder de foto.

De verdoemden (voor De Poort van de Hel).Beeld Musée Rodin, Parijs

Heb je er wel nog iets eigens aan kunnen toevoegen?

'In de oorspronkelijke opzet van de tentoonstelling zat maar één afgietsel van Rodins meesterwerk Het Bronzen Tijdperk. Bij ons staan er vijf. Het is voor het eerst dat er zo veel afgietsels van dit beeld bij elkaar staan, en behalve dat het leuk is voor het publiek om er zo veel te zien en de verschillen te zoeken, is het voor mij een overwinning dat het is gelukt ze alle vijf als bruikleen te krijgen.

'De laatste, een exemplaar dat ooit werd gemaakt voor een arts uit Lübeck, was drie weken geleden nog steeds niet geregeld; we kwamen erachter dat het bruikleenverzoek bij het verkeerde museum lag. Wat gaan we doen, Suzanne, vroeg Blühm op een ochtend. 'Ik wil 'm hebben', zei ik. Normaal doe je zo'n verzoek zes maanden van tevoren. Maar dit museum, de City Gallery uit Praag, vond het zo bijzonder dat we zo veel exemplaren hadden verzameld, dat ze ons groen licht gaven.

'We hadden bovendien het verhaal achter dit afgietsel gereconstrueerd, een verhaal dat ze nog niet kenden: omdat het beeld, gemaakt voor een Duitse verzamelaar, in twee delen was gegoten, begon het al snel in de tuin van de verzamelaar scheuren te vertonen. De man schreef Rodin een boze brief en kreeg een nieuw beeld. Het oorspronkelijke exemplaar is gerestaureerd, en uiteindelijk beland in het museum in Praag. En nu staat het dus bij ons.'

Een tentoonstelling van Rodin, dan denk je al snel: wat een platgetreden pad. Weer De Denker en De Kus. Waarom moeten we toch allemaal naar Groningen?

'Voor De Denker in gips, dat is gebruikt voor het bronzen afgietsel - om maar één ding te noemen. Je zult sowieso relatief veel in gips gaan zien, want het is de invalshoek van deze tentoonstelling: dat je inzicht krijgt in de atelierpraktijk van Rodin, in zijn manier van werken. Hoe kan dat beter dan door de gipsen afbeeldingen te laten zien? Rodin maakte een beeld eerst in klei, daarna werd daar een gipsen afdruk van gemaakt, en vervolgens werd die afdruk in brons gegoten. De klei werd vaak vernietigd, dus het gips is het materiaal waar je nog het meest de hand van de maker in ziet. Dat besef je heel goed als je ernaar kijkt: dat hij het heeft gekneed, aangeraakt, samengevoegd.'

Assemblage zittende oude man met mannentorso.Beeld Musée Rodin, Parijs

Waaraan herkennen we straks in de zalen de hand van conservator Suzanne Rus?

'Ik wilde, in tegenstelling tot onze tentoonstelling van David Bowie, die toch een bombardement van beelden was, meer rust voor de bezoeker. Je zult nog steeds je ogen uitkijken, maar we hebben een vaste route, zodat je achteraf niet denkt: hé ik heb een zaal gemist. Er komen geen lappen tekst naast de beelden, dat leidt vaak af van het beeld. In plaats daarvan krijg je een tekstboekje dat je thuis nog eens rustig kunt nalezen. Ik wilde een tentoonstelling als een warme douche: laat het maar over je heen komen. Wij leiden je wel.'

Je opleiding is met deze tentoonstelling afgerond. Wat is je volgende stap?

'Ik heb een vaste aanstelling gekregen bij het Groninger Museum, op de afdeling Collecties. Ik ben nog niet zo oud, hè. Ik moet eerst nog wat kennis van de collectie opdoen voor ik echt conservator kan worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden