Zie hier de zwevende mens Zó integer is de namaak van Arjan Ederveen

Het nieuwe televisie-seizoen is nog niet eens begonnen of Arjan Ederveen heeft het publiek alweer aardig in verwarring gebracht. Als Mathilde Willink verscheen hij in TV Privé....

MARIJN VAN DER JAGT

HET WAS EEN regelrechte parodie, de aflevering van Rémi ziet sterren die begin augustus werd uitgezonden. Te gast was Arjan Ederveen. Wat zaten ze daar overdreven knus in de vensterbank van zijn zomerhuisje. En wat keek interviewster Rémi van der Elzen de ster alsmaar indringend aan, terwijl Ederveen quasi-peinzend naar buiten tuurde.

Die veel te amicale toon die Ederveen tegen zijn interviewster aansloeg - 'Nou Remia, hier gaat het dan gebeuren'. Het opgefokte enthousiasme van Ederveen over zijn eigen voorstelling Fly Away - 'Oh, het moet echt te gék worden' De dodelijke ernst waarmee de interviewster op zoek ging naar de verborgen trauma's van haar gesprekspartner - 'Je kijkt nooit in de plakboeken van je moeder. Waarom niet?'

Het was allemaal ingestudeerd. Zo leek het tenminste. Soms was het precies Rondom Ons, die nagespeelde talkshow uit Ederveens 30 Minuten-serie, een vervolg op het hilarische filmpje dat hij samen met Tosca Niterink maakte voor hun tv-cursus Kreatief met Kurk. 'In dit programma gaan we praten en de problemen die daarbij komen kijken.' Gedempte stemmen, geposeerde nadenkendheid en lange stiltes; onnozele zinnetjes die zo veelbetekenend werden uitgesproken dat ze een grote diepgang suggereerden. Een geraffineerd namaak-interview, dat was 'Arjan bij Rémi'. Toch? Of was het soms serieus bedoeld?

Ederveen was in dit programma wél onverwacht open en ongedwongen. Op elke vraag ging hij in, zocht serieus naar antwoorden over het werk, de liefde, zijn angsten en onzekerheden. Hij probeerde de clichés van Van der Elzen niet eens te pareren. Het vreemdste was nog dat hij de aanwezige camera compleet negeerde, terwijl die hem zo nu en dan hinderlijk dicht op de huid zat.

Dat is helemaal niks voor de Arjan Ederveen zoals we hem van de televisie kennen. De meeste personages die hij speelt zijn zich maar al te zeer bewust van de camera. Ze poseren stijfjes op de bank, terwijl ze hun verhaal zo netjes mogelijk proberen te vertellen. Ze turen scheel de lens in, zoals Peter van de Pood, de roodharige presentator van Kreatief met kurk en Borreltijd. Of ze werpen de camera steelse blikken toe. Maar bij Rémi van der Elzen deed Ederveen alsof er geen camera was. Hij concentreerde zich helemaal op de interviewster. Hij was integer. Zo enorm integer dat je hem onwillekeurig ging wantrouwen.

Kortom, het seizoen was nog maar nauwelijks begonnen of Arjan Ederveen had het publiek alweer aardig in verwarring gebracht. Met zijn verschijning in Rémi ziet sterren, maar ook met zijn voorbereidingen voor Fly Away. Nog voor iemand iets gezien heeft van zijn 'echte kunstrevue' is de voorstelling al bij velen uitgebreid over de tong gegaan. Schilderes Ans Markus als de duivel, een acteur met het Down-syndroom in de rol van God - de casting alleen al wekt verwondering. En dan het opzienbarende feit dat Ederveens naam sinds kort verbonden is aan die van Joop van den Ende.

De overeenkomst is puur van financiële aard, benadrukt Ederveen in interviews: als Fly Away verlies lijdt, staat Van den Ende garant. Maar Ederveen maakt, tot grote verbijstering van de trouwe kijkers en de nietsvermoedende zappers, wél ineens zijn opwachting in TV Privé van sterrenvriend Henk van der Meyden, verkleed als Mathilde Willink. En verkleed als zichzelf treedt hij aan bij sterrenvriendin Van der Elzen. Doet hij dat nou voor z'n eigen lol of zijn het publiciteitsacties, ingegeven door sterrenbaas Van den Ende?

Het juiste antwoord is: geen van beide. Ederveen bewandelt deze paden in het kader van zijn kunstrevue. Die gaat immers over de arbitraire scheidslijn tussen goed en fout, mooi en lelijk, kunst en commercie. En het is typerend voor Ederveen dat hij die dunne scheidslijn niet alleen bespreekt, maar dat hij daadwerkelijk op die lijn wil balanceren.

Fly Away gaat niet alleen over kunst en commercie, de voorstelling ís kunst en commercie. En omgekeerd: Ederveen betreedt het terrein van de Aalsmeerse amusementsindustrie en maakt die ontdekkingstocht tegelijk tot onderwerp van zijn show. 'De hel in mijn voorstelling is Aalsmeer', zegt hij doodleuk in de voor-interviews die momenteel verschijnen. Een hel waar alles goed en mooi is, waar geen problemen zijn en waar niemand weet wat kunst is. Maar zoals Ederveen er over praat, klinkt deze hel aantrekkelijker dan zijn opvatting van de hemel. Dat is een ambtenarenmolen met memoblokjes, koffiemuntjes en een hoofd Kunstzaken.

In wezen doet Ederveen met Fly Away precies hetzelfde wat hij altijd al deed. Zijn kunstrevue is een uitvergrote versie van de mini-onderneming waarmee Ederveen, Tosca Niterink en Pieter Kramer zeven jaar geleden de zomerfestivals afreisden. In een piepklein tentje met de naam Petit Populair presenteerden zij een 'live show' met soft porno-acts. 'Het leukste is, dat je eigen baas bent,' zei Ederveen toen in Vrij Nederland. 'We verkopen zelf de kaartjes en de champagne. Na afloop gooien we de tent dicht, halen de bezem erdoor en tellen de centen.' De naam van hun onderneming luidde Van den Beginne. Ze waren de tegenhanger van Van den Ende, beweerden Ederveen en Niterink zelf. 'Alternatief commercieel.'

Het belang van zeggenschap over alle aspecten van een voorstelling leerde Ederveen in de tijd dat hij stage liep bij het Werkteater, de eerste Nederlandse toneelgroep waar de acteurs zich (collectief) opstelden als allround doe-het-zelvers. Die stage deed Ederveen samen met Kees Prins, nu vooral bekend van Jiskefet, met wie hij op de Kleinkunstacademie al het komische tweetal De Duo's had gevormd. Wat De Duo's deden, was kinderlijk eenvoudig en van een aanstekelijke meligheid. Ik herinner me hun optreden in de Werkteater-voorstelling Ristorante Guatelli met als hoogtepunt de wereldkampioenschappen mime. De beide kandidaten moesten uitkomen in verschillende categorieën: 'werkwoorden' bijvoorbeeld en 'uitheemse vogels'. In hoog tempo liep Arjan Ederveen rondjes, en beeldde flapperend met zijn armen diverse vogelsoorten uit.

Als doe-het-zelver hebben we Ederveen pas goed leren kennen door de kinderprogramma's die hij eind jaren tachtig samen met Tosca Niterink voor de VPRO maakte. Zij was Thea en hij Theo, een duo dat na twee seizoenen een enorme populariteit verwierf. Gewapend met hazentanden en dikke brillen gingen Theo & Thea op onderzoek uit in de grote-mensenwereld. Aan de hand van thema's gaven ze tekst en uitleg, en alles wat het wijsneuzerige tweetal besprak werd door hen geïllustreerd met sketches of dansjes.

Het leuke was dat Theo & Thea nooit alles precies wisten maar hun eigen waarheid fabriceerden uit wat ze zo hier en daar hadden opgevangen. Was het thema 'prostitutie', dan had dat iets te maken met walletjes. Vast wallen onder je ogen, want als je aan prostitutie doet lig je veel in bed maar van slapen komt niet veel. Met het idee om je gebrek aan kennis als een eigen, unieke vorm van wijsheid te presenteren liep Arjan Ederveen al rond op de Kleinkunstacademie, waar hij ook Tosca Niterink ontmoette. Daar schijnt hij ooit een sketch te hebben gemaakt over het koningshuis: als een echte Oranje-fan met vlaggetjes en oranje kleren vertelde hij het publiek wetenswaardigheden. Maar het feit dat hij er eigenlijk heel weinig afwist, maakte zijn optreden grappig, en waarschijnlijk aandoenlijk.

De esthetiek van de knulligheid was ook bij Theo & Thea consequent doorgevoerd. Pruiken werden geknutseld van wc-rollen. Voor een paringsdans van fruitvliegjes (ter gelegenheid van het thema 'voortplanting') maakte het tweetal insectenogen van theezeefjes, en in het kruis van het mannelijke fruitvliegje hing ook zo'n theezeefje te bungelen.

Bij De Duo's openbaarde zich al Ederveens voorliefde voor het parodiëren van specifieke kunstgenres en van televisieprogramma's. De Duo's staken de draak met artistiek verantwoord poppenspel en presenteerden het volgende moment hun Swiebertje-act met Ederveen als Saartje die alsmaar koffie zette. Kunst en televisie, die onderwerpen is Ederveen steeds trouw gebleven. Bij Kreatief met Kurk, het tv-magazine dat hij met Tosca Niterink en regisseur Pieter Kramer maakte, werden die twee werkterreinen gecombineerd. Kunst voor de massa bracht deze parodie op de Teleac-cursus Kreatief met Karton.

'Kunst wordt hier op de juiste manier omlaag gehaald', liet Ederveen de meewerkende kurk-artiest Peter van de Pood trots zeggen over het succes van zijn cursus. Met veel genoegen balanceerden Ederveen & Co ook hier op de scheidslijn tussen kunst en commercie. Gewikkeld in hoeslakens presenteerden Ederveen en Niterink een voorproefje van Rudi van Dantzigs nieuwe abstracte ballet. Het werk van de artistiek verantwoorde choreografe Anne Teresa de Keersmaeker werd genadeloos samengevat door een danseres (Arjan Ederveen) die alsmaar haar onderbroekje wilde laten zien. En intussen schitterde Peter van de Pood met herkenbare kurkcreaties als incest-popjes en een gezellige badpoes in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Dat Ederveen momenteel in het kader van zijn kunstrevue zijn liefde uitspreekt voor de figuratieve gekwelde vrouwen-schilderijen van Ans Markus zou niemand meer moeten verbazen.

Bij zijn 30 Minuten-filmpjes perfectioneerde Ederveen samen met Pieter Kramer het parodiëren van uiteenlopende televisiegenres. De knulligheid uit zijn beginperiode heeft intussen al lang plaats gemaakt voor een geraffineerde detaillering die elke scène verontrustend echt maakt.

Tegelijkertijd toonde deze serie aan dat de term parodie voorbij gaat aan de essentie van het werk van Arjan Ederveen. Een parodie veronderstelt een zekere kritische afstand tot het geparodieerde. Een tv-criticus schreef na het zien van de 30 Minuten-reeks dat Ederveen zich op zijn vakgebied, dat van de tv-kritiek, begaf. Maar met kunst- of maatschappij-kritiek wil Ederveen zich absoluut niet inlaten. Hij gruwt dan ook van het moralisme van cabaretiers. Vooral geen cabaret maken, was een van zijn grote drijfveren toen hij nog op de Kleinkunstacademie zat.

Maar wat wil Ederveen dan wel? 'Mensen vinden de afleveringen het leukste als duidelijk is wat je parodieert', zei hij ten tijde van Kreatief met Kurk tegen de Nieuwe Revu. 'Terwijl wij graag willen zweven.' Die uitspraak is typerend voor Arjan Ederveen. Hij zoekt in zijn werk de ruimte tussen de vaste kaders en begrippen. En ook de mensen die buiten de geijkte kaders vallen, kunnen op zijn warme belangstelling rekenen. Uit de personages die hij speelt, spreekt een grote liefde voor de zwevende mens.

De junk met zijn halfbestaan tussen de drugsroes en de drang om te scoren. De vrouw die zich liet ombouwen tot man en toch weer terug tot vrouw en die toen helemaal niet meer wist wie ze was. De Bekende Nederlander op z'n retour. De glimlachende televisiepresentator die met nietsziende ogen in de camera staart. De politica die droomt van een optreden bij zo'n glimlachende presentatrice. Het zijn mensen die Ederveen om zich heen ziet of op de televisie. Door hen zo liefdevol en zo gedetailleerd na te doen, wil hij niets anders zeggen dan: kijk, dit is óók de wereld. Hij biedt het publiek de gelegenheid om even met zijn personages mee te zweven. De kijkers, zei hij in een interview, moeten na afloop denken: 'Wat leven we toch in een absurde wereld, maar het zal allemaal wel.' Ze hoeven er niks van te vinden, dat doet Arjan Ederveen ook niet.

Fly Away, een echte kunstrevue, door Arjan Ederveen en anderen. Nieuwe de la Mar Theater, Amsterdam. Try-outs: t/m 2 september. Première: 3 september. Daarna t/m 6 december.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden