Zichtbare en onzichtbare architectuur Biesbosch Museumeiland

Het museum in de Biesbosch is afgelopen week heropend als het Biesbosch MuseumEiland en het mooie is: het gebouw is een afwisseling tussen natuur en maakbaarheid, net als de omgeving. Maar waarom verstopte de architect het oude gebouw onder gras?

Het nieuwe Biesboschmuseum is geïntegreerd in het landschap.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Architect Marco Vermeulen noemde de plek 'het nieuwste eiland van Nederland'. Zijn Biesbosch MuseumEiland werd afgelopen weekeinde heropend. Het eiland ligt vijf minuten rijden van het Brabantse Werkendam, tegen de grens met Zuid-Holland. Vroeger liep de polder hier gewoon door, te midden van oud-Hollands klinkende kreken als Het Gat van den Gardenhoek en een stuk griend genaamd De Pannekoek. Nu omstromen zijarmen van de Nieuwe Merwede aan alle kanten het museum dat dankzij twee bruggen van landschapsarchitecten West 8 bereikbaar is gebleven.

De Biesbosch maakt een grote metamorfose door. Er is 450 hectare grond 'ontpolderd', wat ertoe moet leiden dat het rivierpeil beheersbaar blijft. Dat gebeurt in het kader van het programma Ruimte voor de Rivier. Langs de Nieuwe Merwede ligt een lage 'drempel'. Als de rivier door smelt- en regenwater boven de 2 meter NAP stijgt, dan kan de hele polder Noordwaard onderlopen, zonder een centje pijn.

Dat stuivertje wisselen van land met water vormt het bestaansrecht van het Biesbosch Museum. De recente ontpolderingsslag was aanleiding om een langgekoesterde verbouwingswens uit te voeren. De druk van 30 duizend bezoekers per jaar werd gevoeld in het oude gebouw, dat nauwelijks horeca- of een ontvangstruimte had.

De oppervlakte van wat sinds kort het Biesbosch MuseumEiland heet, is verdubbeld van 1.000 naar 2.000 vierkante meter. Studio Marco Vermeulen uit Rotterdam liet de elf oude zeshoekige paviljoens uit de jaren tachtig staan, maar verstopte ze onder groene zoden van een lokale grassoort.

Waar oud zich verschuilt, steekt de nieuwe uitbouw van staal, beton en glas brutaal de Biesbosch in: een horecadeel, een groot terras en tijdelijke tentoonstellingsruimte op het zuidwesten gericht. Onzichtbare versus zeer zichtbare architectuur. Als metafoor voor hoe de mensenhand en de natuur al eeuwen elkaars krachten verkennen.

Het horecagedeelte.Beeld Marcel van den Bergh

Door die ingreep vermijdt de architect een hobbitachtige esthetiek die sommige natuurprojecten parten speelt. Daar moet alles rond zijn, alles verpakt in groen of gemaakt van hout of andere natuurlijk materialen. Nu vormen de daken van de oude paviljoens een puntige landartobject en als modernistisch contrast steekt het terrasbeton van de nieuwe vleugel hardvochtig tevoorschijn onder het groene dak.

Ogenschijnlijk lijkt het niet respectvol dat de architect het werk van zijn voorganger onder het gras stopt, terwijl hij met zijn werk in de spotlights gaat staan. Maar aan de binnenkant van het museum heeft Vermeulen de oude zeskantige paviljoenstructuur juist sterk geaccentueerd. Er ligt een mooi ritme van zeven themazalen, stijlkamers eigenlijk, waarin de geschiedenis van het gebied helder wordt getoond. In die nieuwe vaste presentatie is fors geïnvesteerd en daardoor ontsnapt het aan de kneuterigheid die streekmusea soms kenmerkt.

Het verhaal van de Biesbosch gaat over de natuur, maar ook over griendwerkers - een griend is een primitieve natte akker - de vissers en rietsnijders. Het begint bij een prachtig (anoniem) altaarschilderij uit het eind van de 15de eeuw. Dat verbeeldt Sint-Elisabethsvloed van 1421, een noordwester novemberstorm die de vruchtbare delta achter Dordrecht verwoestte door het zout dat het land lang onbruikbaar maakte. De presentatie eindigt buiten, in 2015, waarin je een - in aanbouw zijnde - waterspeeltuin kunt zien met het getemde tij. Vroeger was er door de open verbinding met zee in de Biesbosch meer dan een meter verschil tussen eb en vloed. Sinds de Deltawerken is dat nog maar 30 centimeter.

Ruimte voor de Rivier

Na een grote overstroming in 1993, toen grote stukken in het midden van Nederland onder water kwamen te staan, is een deltaplan ontwikkeld voor het bergen van overtollig rivierwater. Noordwaard grenst noordelijk aan de Nieuwe Merwede. De dijk daar is afgegraven van 5 tot 2 meter NAP. Als het water daarboven komt, loopt de polder onder. Het overtollige smelt- en regenwater kan nu veel sneller via het Hollands Diep naar zee. Overlast op andere plaatsen wordt zo voorkomen. Voor de ontpoldering is 4 miljoen kubieke meter grond verplaatst en moest de helft van de agrariërs verhuizen. Het was het grootste project in het programma Ruimte voor de Rivier dat eind 2015 is afgerond.

Het hele project nabij Werkendam ademt een ruimtelijke professionaliteit die verrast bij een bescheiden outfit als deze. Het museum - sinds 1984 - wordt gedreven door een particuliere stichting. Die heeft slechts een paar vaste krachten tot haar beschikking, veel vrijwilligers en weinig geld. Eigenlijk was de verbouwing te kostbaar, maar door in de bovenverdieping van het museum kantoorruimte aan te bieden aan Staatsbosbeheer en het Parkschap Biesbosch, kwam het benodigde budget van ruim 6 miljoen euro binnen bereik.

Een detail van de tentoonstellingsruimte.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De architect heeft de pretenties van de plek in de juiste proporties gezet. Het zijn de gesloten themapaviljoens, met hun naar binnen gekeerde verhalenstructuur, tegenover het open bezoekerscentrum en horeca die, via de enorme glasgevel, een ruimhartig uitzicht bieden op het serieuze buitenwerk: de Biesbosch live.

Biesbosch MuseumEiland. Architect: Studio Marco Vermeulen. Bruggen: West 8 Landschapsarchitectuur.

Bouwkosten: ruim 6 miljoen euro. Start werkzaamheden: oktober 2014.

Waterspeeltuin
Na de zomer wordt begonnen met de aanleg van een grote waterspeeltuin naast het buitenterras, de 'Biesbosch Beleving'. Het is een 30 bij 30 meter groot schaalmodel van de Biesbosch met polders, dijken en stromen. Met een cyclus van een half uur verandert de waterstand er van 'extreem laag' tot 'extreem hoog' en weer terug naar 'extreem laag'. Het toont hoe het omringende zoetwatergetijden gebied 'in het klein' werkt.

Waterkunstwerk
De tentoonstelling In Situ, In Progress van kunstenaar Paul de Kort, is gemaakt in de nieuwe tijdelijke tentoonstellingsruimte van het Biesbosch MuseumEiland. Het toont door middel van 25 luchtfoto's de rijkdom van het landschap van de Biesbosch. De Kort is een landartkunstenaar. Een van zijn bekendste werken is Wassende Maan uit 2008. Dat ligt op een steenworp afstand van het museum. Wassende Maan is een cirkelvormig labyrint van grasdijkjes die net boven de waterspiegel uitpiepen. Bij vloed loopt het net wel of net niet onder.
Bij springtij verdwijnt Wassende Maan geheel. In Situ, In Progress, t/m 31/12.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden