Taal Lezerspost

‘Zich bedenken’ of ‘bedenken’: dat zijn twee heel verschillende dingen

Volkskrantlezers vinden veel. En misschien wel het meest vinden ze iets van ons taalgebruik. Terecht?

Van Dale Groot woordenboeken. Beeld Studio Joost Grootens

Wie Kees van den Bosch uit Zoetermeer.

Wanneer De krant van 27 maart, oftewel dit stuk.

Wat Van den Bosch: ‘Wéér ging er een alarmsignaaltje in mijn hoofd af. Het komt steeds vaker voor dat mensen ‘zich bedenken’ zeggen terwijl ze eigenlijk ‘bedenken’ bedoelen. Ook bij hoogopgeleide mensen wordt dit algemeen gebruik. Zich bedenken (= op andere gedachten komen) is natuurlijk heel iets anders dan bedenken (= zich realiseren).’

Heeft de lezer gelijk? Allereerst: de redactie heeft deze rubriek nieuw leven ingeblazen omdat er weer ouderwets veel geklaagd wordt over het taalgebruik in de Volkskrant. Opvallend daarbij is dat de kwesties die ter sprake komen veelal dezelfde zijn die op deze plek verschenen voordat we de rubriek inruilden voor ‘In goed Nederlands’. Ook bovenstaande ergernis kwam al eens ter sprake. Maar, zoals Van den Bosch schrijft, ‘het komt steeds vaker voor'. Nu laten we die bewering graag voor rekening van de lezer, maar het is een veel gemaakte fout: het wederkerend maken van werkwoorden die dat niet zijn. Beseffen en bedenken zijn vooralsnog geen wederkerende werkwoorden en nopen dus niet tot het gebruik van een wederkerend voornaamwoord. 

Waarom hoor je het dan toch zo vaak? Er wordt geconstateerd dat het gebeurt, zonder dat iemand er vooralsnog een sluitende verklaring voor heeft - iets wat je vaker ziet bij taalontwikkelingen. Het omgekeerde van het fenomeen komt opvallend genoeg óók vaak voor: het weglaten van het wederkerend voornaamwoord bij wederkerende werkwoorden, zoals (zich) herinneren, (zich) realiseren.  In De geschiedenis van het Nederlands in de twintigste eeuw noemen de auteurs (J. en K. van der Horst) twee mogelijke verklaringen: het weglaten of toevoegen gebeurt op basis van analogie met gelijkende woorden - daar komt het gebruik van zich irriteren wellicht vandaan. Of ‘het algemenere verdwijnen van zich (...) heeft tot gevolg dat men hier en daar, hypercorrect, juist extra zich gaat gebruiken'. 

Tot slot Een soortgelijke ontwikkeling doet zich voor bij (on)overgankelijke werkwoorden. Werkwoorden die in een zin een lijdend voorwerp moeten hebben, worden gebruikt zonder. Missen is er zo een. Volgens de Taalunie, op haar website taaladvies.net, is dat inmiddels standaardtaal. Volgens veel van onze lezers vermoedelijk niet. Zij zullen met Kees van den Bosch verzuchten: ‘Hoe lang moet het duren voordat taaldeskundigen in de toekomst gaan vastleggen dat dit taalgebruik niet meer foutief is?’

Ook gestuit op (vermeend) verkeerd taalgebruik in de krant? taal@volkskrant.nl 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.