Zes seconden eenzaamheid Bill Cosby keert terug als stand-up comedian

Hij maakte grappen over Wimbledon en het slechte weer, maar ook over Kaïn en Abel, de wiskundeleraar Zupolsky en dyslexie....

BILL COSBY kwam het afgelopen weekeinde voor drie shows naar het Odeon Theatre op Leicester Square in Londen. De kaartjes kostten bijna honderd gulden, maar Cosby speelde drie keer voor een uitverkochte zaal van tweeduizend mensen. Soms leek hij op de aardige dokter Huxtable uit de Cosby-show, maar dokter Huxtable is een tv-ster, en op televisie is niemand langer dan twee minuten aan het woord. Bill Cosby is een stand-up comedian: hij praatte twee uur aan één stuk door, wenste het publiek een goede avond en verdween in de coulissen. De mensen applaudisseerden hun handen stuk, maar Cosby keerde niet meer terug op het podium.

Aan het slot van zijn laatste optreden hield de komiek een korte toespraak, waarin hij het publiek bedankte voor alle blijken van deelneming na de moord op zijn zoon Ennis. Deze werd in januari van dit jaar doodgeschoten, toen hij langs de snelweg bij Los Angeles bezig was het wiel van zijn wagen te verwisselen. 'Zonder uw steun hadden mijn vrouw en ik het waarschijnlijk niet volgehouden', zei Cosby. Hij vertelde dat hij laatst was aangesproken door een jongen van zeventien, wiens moeder enige tijd daarvoor op dezelfde manier was vermoord. 'Je denkt dat je alleen bent, maar dat is niet zo. Je bent zes seconden alleen, en daarna krijg je alweer gezelschap van iemand die precies hetzelfde doormaakt.'

Cosby gaf in Londen geen interviews. Hij was op vrijdag aangekomen, kort voor zijn eerste optreden. Zaterdag bracht hij een bezoek aan Harrod's, waar hij voor zichzelf een wandelstok kocht met een belletje eraan. De wandelstok gebruikte hij die avond in zijn show als een zotskolf, maar zo spaarzaam dat het geluid van het belletje in die grote zaal leek te verdwalen. Cosby zat in een stoel en leunde voorover, met twee handen op de stok. Hij vertelde over de ouderdom, over de merkwaardige sensatie dat je je organen kunt voelen: nu eens dit, dan weer dat. 'Nu voel ik bijvoorbeeld mijn lever', zei hij, 'en er is iets mis. It doesn't want to perform.' Even bleef het stil, alsof hij over zijn eigen woorden na moest denken. Toen klonk het belletje. De zaal barstte in lachen uit.

Cosby speelt een rol, schreef iemand in de New York Times. De man moet intens verdriet hebben, maar het komt niet naar buiten. Twee weken na de moord ging hij weer aan het werk, want er werd een aflevering opgenomen van Cosby, de nieuwe sitcom die hij maakt voor CBS. Hij reisde naar Zuid-Afrika om een benefietvoorstelling te doen voor de renovatie van Robbeneiland, waar Nelson Mandela gevangen heeft gezeten. Hij liet op de plek waar zijn zoon was vermoord een kruis plaatsen. Hij gaf interviews aan Dan Rather (CBS-News) en David Frost. Zijn optredens in het openbaar waren uiterst waardig.

De korte toespraak die Cosby in Londen hield, was daar ook een voorbeeld van. Maar die toespraak duurde slechts tien minuten, en in zijn eerste show (op vrijdagavond) had Cosby met geen woord naar de gebeurtenissen van het afgelopen half jaar verwezen. Hij maakte grappen over de aanhoudende regen, waardoor de spelers op Wimbledon niet in actie kwamen. 'Jullie Britten, met je optimisme', zei hij tegen de toeschouwers, 'jullie geloven dat je die wolken desnoods eigenhandig weg kunt vegen - en soms lukt het nog ook. Maar nu werd er in de hemel alleen vriendelijk gelachen. Nu ging het niet meer.'

Hij vertelde over zijn jeugd in de arme buurten van Philadelphia, over het spelletje dat hij speelde met de gasoven van zijn moeder. Het geluid van gas dat vlam vatte vond hij zo prachtig, dat hij steeds langer wachtte met het afstrijken van een lucifer. Op een dag veroorzaakte hij zo een kleine ontploffing, waardoor hij een paar meter de keuken in werd geslingerd. Levendig beschreef Cosby hoe hij van zijn moeder een pak slaag kreeg: 'Ik kon alleen maar lachen', zei hij, 'alleen maar lachen. Er viel een fijne sneeuw op mijn gezicht, waarvan ik pas later besefte dat het mijn verbrande haar was.'

Cosby vertelde vanuit de stoel die op het podium stond; soms zakte hij daarin weg als een huisvader die een middagdutje doet, soms sprong hij overeind om voor te doen hoe een jongetje van twaalf op school het meisje van zijn dromen passeert, uiteraard zonder een woord met haar te wisselen.

'We waren arm', zei hij, 'en mijn ouders wreven me dat voortdurend onder de neus, vooral als ik iets wilde hebben. Op een dag zat ik met mijn moeder in de bus, we kwamen langs een schitterend huis. Daar wonen rijke mensen, antwoordde mijn moeder toen ik vroeg wat voor huis dat was. O mammie, laten we uitstappen en daar gaan wonen, dan worden we ook rijk, riep ik uit. Tja, toen kreeg ik een dreun.'

Cosby kon - zo leek het - vanuit elk punt in zijn verhaal een zijweg inslaan. De geschiedenis van het busritje met zijn moeder diende als voorbeeld bij een conference over de meedogenloze opvoedingsmethoden van de jaren dertig en veertig; kinderen die zo werden behandeld door hun ouders gingen in zichzelf praten, net als echtgenoten doen. Ach, en vrouwen hebben het natuurlijk voor het zeggen in het leven. Had God een vrouw gehad, dan zaten we hier niet:

'Wat doe je?'

'Ik stuur de kinderen weg.'

'Waarom? Wat hebben ze gedaan?'

'Ze hebben een appel van de boom gegeten, terwijl ik ze nog zo had gezegd. . .'

'Kom kinderen, kom even zitten. Ik weet niet wat jullie hebben uitgehaald, maar je vader is behoorlijk van streek. En jij, jij bent toch zo machtig? Go kill the damn snake.'

De bijbel is voor Cosby al sinds de jaren zestig een bron van absurde humor. Toen hij als stand-up comedian een publiek moest veroveren in New-Yorkse nachtclubs, had hij een beroemde sketch over de conversaties tussen God en Noach. Nu gebruikte hij behalve het Scheppingsverhaal de geschiedenis van Kaïn en Abel en de tocht naar Egypte. Hij sprak over de dialogen in de bijbel (die net zo minimaal zijn als in veel eigentijdse Amerikaanse films), en hij verbaasde zich over de personages die na een paar bladzijden Genesis plotseling in hordes op de lezer afkomen. 'Ik denk altijd dat er bij mij pagina's ontbreken.'

0 IJN uitweidingen over bijbelverhalen zijn heel nonchalant, alsof het feit dat dit gewone verhalen zijn over gewone mensen nauwelijks uitleg behoeft. Kaïn en Abel hadden samen beschikking over de hele wereld, maar de een werd jaloers op de ander. Toen Jozef met Maria naar Egypte trok, vroeg elke herbergier aan Maria: Wie is die man? Gewoon een vriend, zei Jozef dan. Geen wonder dat ze nergens binnenkwamen, en dat Jezus werd geboren in een stal. Het disfunctionele gezin - waar iedereen tegenwoordig de mond van vol heeft - bestaat al sinds mensenheugenis.

Cosby haalt er alles uit. Hij vertelt over zijn broers, die zorgden dat zijn vader en moeder nog armer werden. Gelukkig kreeg Bill op school les in breuken: als hij de taart moest verdelen, vroeg hij aan zijn (jongere) broers of ze een vijfde of een tiende deel wilden. 'De idioten kozen altijd een tiende deel.'

De journalist van de New York Times heeft het goed gezien. Natuurlijk speelt Cosby een rol, zelfs vele tegelijk. Wie hem bezig hoort over de problemen in het gemiddelde huisgezin, over de jaren veertig 'toen kindermishandeling of dyslexie nog niet bestonden', denkt wellicht terug aan de familie Huxtable, en vooral aan vader Cliff, de rol waarmee Cosby de beroemdste vader ter wereld werd.

In de allereerste aflevering van het programma (het was 1984) kwam Theo Huxtable thuis met een slecht rapport. Toen zijn vader daar iets van wilde zeggen, werd Theo dwars: rapportcijfers waren niet belangrijk, want ook met lage cijfers kwam je heus wel aan een baantje. En sinds wanneer was de liefde van een vader voor zijn zoon afhankelijk van diens rapportcijfers? Het publiek (altijd aanwezig bij de opnamen van het programma) applaudisseerde voor Theo, en vader Huxtable wachtte even alvorens te antwoorden. Toen riep hij uit: 'Dit is wel het stomste dat ik in tijden heb gehoord! Geen wonder dat je alleen maar onvoldoendes hebt'

De reactie van televisiekijkend Amerika was ongekend, en vanaf die eerste aflevering waren de Huxtables niet meer weg te denken uit prime time. Een gezin waar vader en moeder het laatste woord hadden en waar de grootouders regelmatig op bezoek kwamen, een gezin waar een atmosfeer heerste van gemoedelijkheid en gezag, zo'n gezin was onweerstaanbaar.

Maar wat is onweerstaanbaar? In de nieuwe sitcom die Cosby maakt, speelt hij een oudere man die werkte op de bagage-afdeling van een vliegveld. Daar is hij na de laatste bezuinigingsronde ontslagen, en nu zit hij thuis - foeterend op al de kleine en grote ongemakken van het moderne bestaan. Als er bij voorbeeld wordt ingebroken bij hem thuis, doet hij heel erg zijn best om een buurtwacht van de grond te krijgen. Voor het eerst in zijn carrière speelt Cosby een personage dat niet functioneert in een positie van overwicht, maar van kwetsbaarheid. Hoewel het programma duidelijk minder succes heeft dan de illustere Cosby/Huxtable-show van de jaren tachtig, is men bij CBS niet ontevreden.

Bij zijn optreden in Londen was Cosby als gezegd de stand-up comedian, die in twee uur tijd zoveel rollen speelt als hij maar wil. Hij was zoon maar ook vader, nu eens naïef, dan wereldwijs, leerling maar ook leermeester. Prachtig was het verhaal over de wiskundeleraar Zupolsky. Meneer Zupolsky gebruikte een boek dat in de ogen van de jonge Cosby een aaneenschakeling was van de ergste onzin: als x gelijk is aan zoveel en als y gelijk is aan zoveel, dan. . . onzin. Bij een proefwerk schreef Zupolsky vier problemen op het bord; Cosby koos er altijd maar eentje uit, schreef twaalf velletjes vol en kreeg een drie.

'Je bent een genie, Cosby.'

'Weet ik, meneer.'

'Je bent een genie volgens de geldende normen van het jaar 400 na Christus. Toen losten we dit probleem zo op, maar inmiddels hebben we het een ander bijgeleerd. Als je het boek zou lezen, was je binnen de kortste keren op de hoogte.'

Zupolsky is in de verhalen van Cosby een nemesis. Hij is een van de grote mensen die erop uit zijn het leven van een kind te verpesten. Als hij klaar is met de driehoek, begint hij te knoeien met 'de meest perfecte vorm die er is': de cirkel. Als zijn opvolger (zo mogelijk nog meer gevreesd) voor de klas een hersenbloeding krijgt, keert Zupolsky terug om waar te nemen. En als Cosby, inmiddels student, een poosje stage moet lopen, krijgt hij opdracht om meetkunde te geven in de klas van Zupolsky - van wie je gaat vermoeden dat hij inmiddels negentig is. Zupolsky neemt hem mee naar huis, geeft hem te eten (hij blijkt een hele aardige vrouw te hebben), en van zeven uur 's avonds tot vijf uur 's ochtends werken ze samen de eerste drie hoofdstukken van het boek door. Dan krijgt Cosby een kop koffie en Zupolsky leent hem een tandenborstel die nog van zijn overleden neef was geweest.

Waarheid en fictie zijn van elkaar afhankelijk geworden. Wat Cosby vertelt zuigt hij misschien uit zijn duim, maar we weten dat de werkelijkheid erger is dan de meest bizarre verzinsels, zeker in Amerika. Zelfs wanneer Cosby verder gaat met het verhaal over Zupolsky (en dat doet hij ook), is het genoeg te beseffen dat hetgeen hij vertelt waar zou kunnen zijn.

0 ET IS een beetje ongemakkelijk om naar die verhalen te luisteren. Tijdens de shows in Londen zag je een enkele keer mensen weglopen. Cosby richt zijn pijlen niet op eenvoudige doelen. Hij maakt geen woord vuil aan de huidige Amerikaanse president (of een van de vorigen). Hij zegt niets over tv-dominees en hij doet nauwelijks aan die typisch Amerikaanse vorm van zelfkritiek: niets over winstbejag, bijna niets over gebrek aan cultuur.

Hij koestert de momenten waarop mensen - hijzelf voorop - zich tonen in hun onmacht: oude mensen, kinderen, leraren, zelfs standbeelden kan hij zo beschrijven dat je medelijden krijgt. Hij vertelt dat hij met verlof was als jonge marinier, en dat ze met de hele familie op zondagochtend naar opa Cosby gingen - een oude traditie. Opa Cosby ging de familie voor in gebed, soms wel twee uur lang, terwijl niemand verstond wat hij zei. Het bidden van die man Cosby deed het voor) klonk meer als een monoloog van iemand die praat in zijn slaap. Die zondagochtend kleedde Cosby zich in uniform, en zorgde dat hij naast opa op de vloer knielde. Toen het gedaan was, sloeg hij zijn arm om de oude man heen en zei:

'Opa, nou moet je eens goed luisteren. Ik kom hier al zo lang ik me kan herinneren om met jou te bidden, en ik heb nog nooit één woord verstaan van wat je zegt.'

De oude man keek hem niet eens aan. 'Ik had het ook niet tegen jou.'

Na zijn optreden in Londen is Cosby voor een vakantie naar Frankrijk vertrokken. In Amerika is de moord op zijn zoon nog steeds nieuws, onder meer vanwege een politieke manoeuvre door de waarnemend gouverneur van Californië. Deze loofde, toen gouverneur Pete Wilson (een politieke rivaaal) in het buitenland verbleef, een beloning van 50 duizend dollar uit voor tips die zouden leiden tot de arrestatie van de moordenaar. Daarmee volgde hij twee boulevardblaadjes, die samen ook een (aanzienlijk hogere) beloning hadden uitgeloofd. Cosby en zijn vrouw lieten onmiddellijk weten dat ze de geste niet op prijs stelden. Gouverneur Wilson heeft na zijn terugkeer bekend gemaakt dat de beloning is vervallen.

Inmiddels is gebleken dat de enige getuige die de moordenaar heeft gezien niet in staat was hem te herkennen in een Oslo-confrontatie. Een woordvoerder van de politie in Los Angeles laat weten dat het soms jaren kan duren voor een dergelijke zaak is opgelost. Als ze ooit wordt opgelost.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden