Zembla: niet verslaafd aan de feiten

Hoeveel Nederlanders zijn er ziekelijk verslaafd aan computerspellen? Honderdduizend? Vijftigduizend? Duizenden...

Of weet niemand het?

Alle vier de antwoorden zijn correct. Althans in de ogen van Zembla, het programma voor onderzoeksjournalistiek van de VARA en de NPS. Het begon een documentaire over gamesverslaving deze week met het hoogste cijfer om in drie stappen uit te komen op ‘niemand weet hoe groot het probleem is en hoeveel mensen er hulp zoeken’. Dessalniettemin maken wetenschappers ‘zich grote zorgen’.

Op die honderdduizend kwam Zembla door het aantal Nederlanders dat ‘spelletjes speelt op hun pc tegen andere mensen’ te ramen op een miljoen en het percentage verslaafden op 10 te houden – zonder daarvoor een bron te noemen.

Op zich sneed Zembla een belangwekkende kwestie aan. Ja, er zijn mensen die zich zo ernstig verliezen in een computerspel dat ze de werkelijkheid uit het oog verliezen, school, baan en relaties verwaarlozen en er tenslotte dood bij neervallen – hoewel dat alleen in China lijkt voor te komen. In Nederland gaan ‘gezinnen naar de kloten’, merkte een ouder in de uitzending op.

Maar is het probleem zo omvangrijk dat de politiek wakker moet worden geschud? (De PvdA heeft al Kamervragen gesteld.) Is het een verslaving die even vernietigend kan zijn als drank (9,3 procent van de Nederlanders), als drugs (1,1 procent van de bevolking) of – om er meteen maar alle geneugten te noemen die meer kapot kunnen maken dan je lief is – seks? Gokken?

De eerste gamesverslaafden die in beeld kwamen, zullen op de kijkers een behoorlijk normale indruk hebben gemaakt – ook zal zitten ze per dag misschien sociaal ongezond lang achter hun computers om World of Warcraft te spelen. (WoW was het enige spel dat naast Lineage genoemd werd.)

Van verwaarloosde of verbroken relaties had Jeroen Karmiggelt in elk geval geen last: hij heeft een vriendin, en deze Pippa zat náást hem – ook te spelen. Vader Jan Karmiggelt vond het niet nodig om zijn zoon naar buiten te jagen. ‘Ik geloof niet in een harde aanpak.’ Dat was te zien: hij bracht het stel cola en water op hun slaapkamer.

Volgens de voice-over heeft Jeroen – wiens leeftijd niet werd genoemd – zijn studie niet afgemaakt. Hem werd niet de vraag gesteld of hij plannen heeft om weer naar te school te gaan of om te gaan werken, of hoe lang hij denkt nog door te spelen. Daar was je als kijker toch wel benieuwd naar. (Jeroen vindt dat Zembla een eenzijdig beeld heeft geschetst.)

Zo bleven er veel vragen over. Zoals: wie waren de ‘wetenschappers’ die door Zembla werden opgevoerd?

Welgeteld een kwam er aan het woord. Jeroen Lemmens van de Vrije Universiteit Amsterdam schreef een boek over gamesverslaafden. Maar hij noemde in elk geval in beeld geen aantallen of percentages van het aantal ziekelijk verslaafden.

Jan Karmiggelt wordt op de website voor Lemmens boek genoemd als een van de recensenten en hij hekelt de ‘goedbedoelde adviezen aan op dit terrein niet deskundige ouders of opvoeders.’ Hij blijkt niet zomaar de vader van een gamesjunkie te zijn. Onvermeld bleef dat een man is van wie je meer inzicht zou verwachten. Hij is ict- en e-consultant bij het expertisecentrum van de Archimedes lerarenopleiding van de Hogeschool van Utrecht.

Over wetenschap gesproken: sommigen vinden het nog veel te vroeg om van een gamesverslaving te spreken.

Aan het woord kwam verder de oprichter van een particuliere kliniek in Wassenaar die gamesjunks van hun obsessieve drang tot spelen afhelpt. Keith Bakker van Smith & Jones vond dat het tijd werd dat de overheid en de verzekeraars erkenden dat er sprake is van een groot probleem.

Zolang dat niet gebeurt kunnen klinieken als die van Bakker cliënten werven ‘voor veel geld’, zoals Zembla stelde. Dat kunnen de ouders van ex-verslaafde Ricardo beamen. Zij betaalden 27 duizend euro uit eigen zak hoewel – weer Zembla – ‘er geen objectieve gegevens over het succes beschikbaar zijn’. Bij Smith & Jones kicken de gamesjunks af tussen de drugsverslaafden en alcoholisten. Dat is niet vreemd: in eerdere reportages over Smith & Jones werd vermeld dat veel opgenomen gamesverslaafden harddrugs gebruikten om langer door te kunnen spelen. Wat de vraag opwerpt waarom ze werkelijk in de kliniek waren opgenomen: om van World of Warcraft af te komen of van de cocaïne?

Sommige lijken wel erg lang onder behandeling bij Bakker. In beeld was ene Tim te zien, die ook al figureerde in Amerikaanse tv-reportages uit juli 2006.

Dat geldt ook voor Hyke van der Heijden, die in 2006 al in kranten wordt opgevoerd als cliënt bij Smith & Jones. Zo werd hij echter niet in Zembla voorgesteld, maar als een voormalige ‘jarenlang’ gamesondernemer die de ‘industrie de rug heeft toegekeerd’ omdat die de verslaving in de hand zou werken. Op congressen en beurzen had Van der Heijden meegemaakt hoe gamesproducenten werd uitgelegd hoe ‘ze hun games verslavend kunnen maken’.

Dat klonk alsof Blizzard – de maker van World of Warcraft – en andere ontwikkelaars werkelijk er naar streven dat gamers ‘24 uur per etmaal zeven dagen in de week achter de pc te laten zitten’ (de woorden van de moeder van Ricardo). Daar hebben de uitgevers dan een vreemd verdienmodel op gebouwd. De tabaksfabrikant vangt geld voor elke sigaret; Blizzard 13 euro voor een hele maand ‘warcraften’ – dan zouden ze toch beter de spelers voor elk uur online kunnen laten dokken?

Op die vraag hoefde Hyke geen antwoord te geven. Ook niet of het slim is een spel te maken dat máánden mee moet, maar door fanatiekelingen in 28 uur wordt uitgespeeld.

‘Maak je gereed om beledigd te worden’, schreef een bezoeker van de website Gamer.nl, maandag, de dag van de uitzending. ‘The Dutch Slayer’, volgens zijn gebruikersprofiel een gamer uit Den Haag, had er kennelijk weinig vertrouwen in dat zijn liefhebberij er genadig zou afkomen in de Zembla-uitzending, hoewel hij vindt dat de redactie doorgaans een ‘goed onderzocht en doordacht’ programma maakt.

De aflevering ‘Gameverslaafd’ zal de uitzondering op de regel zijn geweest.

Error 404 is een blog over technologie, internet en nieuwe media. Beeld
Error 404 is een blog over technologie, internet en nieuwe media.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden