Tentoonstelling Eye Amsterdam

Zelfbladerend boek, beetje porno,
zwarte lakschoen onder water:
Alex van Warmerdam exposeert

Alex van Warmerdam bouwt zijn expositie op in EYE. Foto Renate Beense

Alex van Warmerdams grote tentoonstelling in EYE is vanaf zondag geopend voor het publiek. Met uiteenlopend nieuw werk, en clips uit zijn films. De Volkskrant was bij de opbouw.

‘Ik ben heel eerlijk’, zegt Alex van Warmerdam. ‘Ik wil zo snel mogelijk weer aan het werk.’

Het is woensdagochtend, 6 juni. Over krap twee dagen moet zijn tentoonstelling L’histoire kaputt gereed zijn voor de perspresentatie. Hij heeft vannacht nog een ‘portretje’ geschilderd voor een installatie; de verfvlekken staan op z’n poloshirt. Zo’n twintig technici zijn druk met de opbouw in de expositieruimte aan het IJ, zagend, schavend, sleutelend en lassend, aangestuurd door de schepper van het geheel. ‘Ik heb één technisch probleem achter de rug’, zegt die, met halve grijns, de ogen onrustig. ‘Het volgende hoop ik vanmiddag op te lossen. Ik ga níét in details treden. Het is gekloot en gesodemieter. Op zich is dat helemaal niet erg, gekloot en gesodemieter, maar als de tijd begint te dringen, word ik zenuwachtig.’

Dit is niet het meest geschikte moment om hem op te zoeken. En toch ook weer wel.

Van Warmerdam (65) staat stil voor een grote glazen bak gevuld met troebel water, een bodempje zand, wat dood riet en een zwarte lakschoen met sierlijk zwevende veters. Zijkanaal B, heet het werk. ‘Hè, er was toch nóg een schoen? O, daar is-ie.’ Hij schuift een trap voor de hoge bak, pakt een tang en tast van boven in het wazige waterstilleven. ‘Die hoort daar helemaal niet te liggen’, moppert Van Warmerdam, terwijl hij lakschoen twee in het zicht manoeuvreert; een paar belletjes kringelen omhoog. ‘Er is vuiligheid bij gekomen. Maar het moet ook vuil. Het is een sloot waarin geen leven mogelijk is. Een vis erin zou jammer zijn, dan wordt het een aquarium, waarin een dronken vent z’n schoenen heeft achtergelaten – dat moet niet.’

Zijn het zijn eigen schoenen? ‘Nee, gewoon schoenen die ik op de kop heb getikt. Zie je dat horloge daar op de bodem? Loopt nog.’

'Onder water krijgt alles iets magisch'

Wie Borgman zag, Van Warmerdams in 2013 te Cannes aan de wereld gepresenteerde achtste speelfilm, herinnert zich wellicht de slachtoffers van de demon of gevallen engel Borgman: met het hoofd in beton gegoten, gedumpt op de bodem van een meertje, deinend als waterplanten. De onderwaterwereld dook al vaker op in zijn films. ‘Ik moet dat toegeven’, zegt Van Warmerdam. ‘In Ober wordt de ober in een aquarium gegooid, in De Noorderlingen zitten ze met een rietje onder water.’ Hij werpt een blik op de bak. ‘Nog een beetje te gezellig, vind je niet? Onder water krijgt alles iets magisch. Of je dat nou wilt of niet.’

Er klinkt gevloek vanaf een scherm, op een paar passen afstand: ‘Wat kom jij doen klootzak?’ Borgman verschijnt in beeld en antwoordt dat hij vies is, graag in bad zou willen, en incasseert een vuistslag in het gezicht. ‘Oude meuk’ noemt Van Warmerdam  de tussen het nieuwe werk in Eye vertoonde fragmenten uit zijn films. Ze zijn geselecteerd door Jaap Guldemond, hoofdcurator tentoonstellingen van Eye. Van Warmerdam schrok even, toen hij zichzelf als acteur zag, overal om zich heen. ‘Zoveel Alex? Jezus man. Waar is Henri? (Garcin, red.) Waar is Olga? (Zuiderhoek, red.). Confronterend hoor. Al die viespeukerij ook.’

We kijken naar een stukje uit De jurk (1996), waarin Van Warmerdam als lompe treinconducteur een jong meisje commandeert dat zich voor hem uitkleedt op bed. ‘Dat is Ricky Koole ja, net van de toneelschool. Ik ben zelf ook eh… jonger. Ik vond dit toen wel humor hebben. Maar wat een walgelijke klootzak is die man. Heavy stuff. Niet dat ik me ervoor schaam, maar het is smeriger dan ik dacht.’

Van Warmerdam zag het meteen zitten, toen ze hem vroegen voor een expositie. Kon hij alles in kwijt, als filmer, theatermaker en schilder. ‘Vond ik wel opwindend. Je moet wel heel dom zijn om daar nee tegen te zeggen.’ Na de zomer zal hij zijn tiende speelfilm opnemen, die vooralsnog Nr. 10 als titel draagt. ‘We zitten nu in het stadium van de financiering, waar ik zelf nooit zo’n grote rol in speel. En Annet is al bezig met de casting’ (actrice Annet Malherbe, zijn echtgenote). Hij zag lang niet alle grote tentoonstellingen in Eye, maar wel die van Federico Fellini en van de Hongaarse cineast Béla Tarr. ‘Fellini is dood. En een tentoonstelling van iemand die dood is, dat is anders. Ze hadden zijn dromenboek hier liggen, opengeslagen in een vitrine. Je kon maar twee pagina’s zien. In de eerste gesprekken met Eye zei ik: zo’n boek zien bewegen, dat wil ik. Een boek van een meter bij een meter, dat dan gewoon midden in de zaal ligt terwijl de pagina’s omslaan. Dat werd lastig met de mechaniek. Nu is dat boek het gezicht van het zoekgeraakte meisje. Zo schuiven de dingen steeds iets op, veranderen ze. Zo werk ik.’

Alex van Warmerdam bouwt zijn expositie op in EYE. Foto Renate Beense

Het zoekgeraakte meisje ligt in een grote cilindervormige tank, met takken als benen en een bladerend boek met gezichtsstudies als hoofd. Ze maakt een droeve indruk, maar soms ook even niet.

‘Ik ben niet zo van betekenis achter werk uitleggen’, waarschuwt Van Warmerdam.

Hij stak veel tijd in enkele nieuwe films, eigenlijk bewegende schilderijen. ‘Om de zoveel verfstreken nam ik een aantal beeldjes op, een soort stop-motion. Ik weet niet of er een naam voor bestaat: het is een nieuwe manier van schilderen, niet definitief. Ik schilder voortdurend het vorige weg.’

Een van die bewegende, almaar veranderende werken heet Schepselen van het woud. We zien een konijn, nog druipend van de verf, overgaan in een wolf.

‘Wat is het lelijk in dit licht hè?’, zegt Van Warmerdam.

Onzin. Ook nu, in het zaallicht dat straks wordt gedempt, biologeren die fraaie, grillige schepselen van het woud. Nu verschijnt er een wezentje met uitgestoken tong en kloek geslacht. ‘Beetje porno tussendoor. Soms verveelde ik me even, tijdens het schilderen. Hield ik me niet aan de schetsen die ik had gemaakt. Kijk, die zilverreiger, die hoort eigenlijk helemaal niet in het woud.’

Een ander bewegend schilderij heet L’histoire kaputt, tevens de overkoepelende titel van de expositie. ‘Het is een alibi. Alles bestaat uit verhalen die onduidelijk zijn, waarvan een paar hoofdstukken zijn weggewaaid, waaraan iets ontbreekt. Dat vond ik een goed bindmiddel. Kaputt is ook met kleine letter geschreven. Het is niet het verhaal dat kapot héét, maar het verhaal dat kapot ís. Zoals een kind het kan zeggen: dat verhaal is kapot.’ Vraagt hij zich weleens af wat bezoekers denken bij het zien van zijn werk, straks? ‘Nee, ik heb geen idee.’

Alex van Warmerdam in Ober, 2006. Foto EYE Filmmuseum

De aan de Rietveld Academie afgestudeerde kunstenaar noemde zichzelf eens een ‘niet-natuurlijke’ filmer. Gaat schilderen hem makkelijker af? ‘Alles is moeilijk, zodra je iets pretendeert. Ik kan wel een aardig tekeningetje uit mijn mouw schudden of een landschapje in elkaar flansen, maar dat is niet wat ik wil. Ik bedoelde daarmee dat ik niet zomaar wat kan improviseren op de set. Ik moet alles goed voorbereiden. Ik ben geen technisch begaafd filmer, maar dat hindert me niet. Ik weet wat ik wil, en ik kan ook zeggen wat ik wil.’

Tegen het bezoek: ‘Je bent aan het rekken hè?’

Het is waar. Het beloofde uurtje van zijn tijd zit er al op. Van Warmerdam moet door met het gekloot en gesodemieter. ‘Het staartje zit me niet helemaal lekker’, zegt hij nog, turend naar de uitgang van de expositieruimte. ‘Komt ook omdat dat bordje uitgang/exit daar hangt. Dat moet weg.’

Alex van Warmerdam: L'histoire kaputt. Eye Amsterdam, 10/6 t/m 2/9.

Recensie

Vijf sterren geeft recensent Mark Moorman de overzichtstentoonstelling van Alex van Warmerdam. 'Hij heeft van de expositieruimte in Eye een schitterende afdaling in zijn eigen hoofd gemaakt. Neem er de tijd voor.'

Voor de lezer

Speciaal voor Volkskrant-lezers is er een Van Warmerdam-arrangement samengesteld, op zaterdag 7 juli. Met entree tot de tentoonstelling L’histoire kaputt, vertoning van de film De Noorderlingen met inleiding door filmredacteur Bor Beekman, Q&A met actrice Olga Zuiderhoek (te zien in Van Warmerdams films De Noorderlingen, De jurk en Abel) en een tweegangendiner.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.