InterviewHannes Minnaar

Zelden gespeeld Pianoconcert van Ullmann live uitgezonden op NPO Radio 4

Hannes Minnaars uitvoering van het zelden gespeelde Pianoconcert van Viktor Ullmann wordt zaterdag live uitgezonden op NPO Radio 4.

Guido van Oorschot
Hannes Minnaar in een leeg Concertgebouw in Amsterdam. Beeld Pauline Niks
Hannes Minnaar in een leeg Concertgebouw in Amsterdam.Beeld Pauline Niks

Optreden in een leeg Concertgebouw? Pianist Hannes Minnaar (37) raakt er alweer bijna aan gewend. ‘Erg, hè?’, zegt hij tijdens lockdown nummer zoveel. ‘Maar ik vind het vooral zonde voor het zelden gespeelde Pianoconcert van Viktor Ullmann. Dat is zo’n dankbaar stuk voor het publiek.’

Pleister op de wonde: Minnaars avontuur in de ZaterdagMatinee gaat dit weekend niet onopgemerkt voorbij. Vanaf de eerste obsessieve akkoorden door het Radio Filharmonisch Orkest seinen de microfoons van NPO Radio 4 Ullmanns Pianoconcert rechtstreeks door naar de thuisluisteraar.

‘Viktor Ullmann was een Oostenrijkse componist die nergens helemaal bij hoorde’, vertelt Minnaar. ‘Hij werkte in Wenen en Praag, en dreef in Stuttgart twee jaar een antroposofische boekhandel. Hij was Joods en schreef daarom volgens de nazi’s entartete, gedegenereerde muziek.

Hij componeerde zijn Pianoconcert in 1939 in Praag. ‘Het was het stressvolle jaar waarin hij twee van zijn drie kinderen overbracht naar Engeland, om ze te behoeden voor anti-Joodse wetten. Zelf kon hij in 1941 nog aan deportatie ontkomen, maar een jaar later zat hij gevangen in Theresienstadt, het concentratiekamp 60 kilometer boven Praag.’

Daar gooide Viktor Ullmann (1898-1944) het bijltje er niet bij neer. ‘Ik wil benadrukken’, schreef de componist, ‘dat mijn muzikale arbeid door Theresienstadt eerder is aangemoedigd dan geremd. De wil tot cultuur evenaart de wil tot leven.’ Tot hij twee jaar later werd vermoord in Auschwitz, schreef Ullmann 23 nieuwe composities. Daarnaast liet hij zijn handen wapperen als pianist, dirigent, recensent en leider van een Studio voor Nieuwe Muziek.

Ullmann componeerde in Theresienstadt zelfs een satirisch operaatje. In Der Kaiser von Atlantis ziet de Dood beledigd toe hoe tijdens een massaslachting ‘het ouderwetse ambacht van het sterven’ verloren gaat. De kampleiding begreep de symboliek en verbood de opvoering. Pas in 1975 had Amsterdam de wereldpremière.

Viktor Ullmann. Beeld Alamy
Viktor Ullmann.Beeld Alamy

Ullmanns Pianoconcert zou aanvankelijk zijn eerste uitvoering krijgen in Theresienstadt, aldus Minnaar. ‘De pianist aan wie Ullmann het stuk had opgedragen, Juliette Arányi, zat er ook geïnterneerd. Ik geloof dat Ullmann de orkestpartij had willen spelen op een tweede piano. Maar helaas, het kwam er niet van. Het klonk voor het eerst in 1992.’

Ullmann zelf was een uitstekende pianist, maar toch is het Pianoconcert ‘niet per se handig geschreven’, aldus Minnaar. ‘Denk aan passages met repeterende akkoorden die niet helemaal lekker liggen, met alle risico op ongerechtigheden van dien.’

Pianist Hannes Minnaar Beeld Simon van Boxtel
Pianist Hannes MinnaarBeeld Simon van Boxtel

Minnaar beschrijft Ullmanns muziek als een kleurrijke mix van invloeden. ‘Het Pianoconcert is geen werk van diepe gedachten, het is niet tragisch en dramatisch zoals een Rachmaninov kan zijn. Het is evenmin oppervlakkig, hier en daar heeft het een grimmige kant. En soms gaat het dan weer richting smeuïge amusementsmuziek, met in het orkest een banjo.

‘Aan sommige composities zit je in je studeerkamer eindeloos te puzzelen, er zit zo veel diepte in, maar als je het dan voor publiek speelt, merk je weleens dat het niet aankomt. Bij andere stukken zit je thuis te piekeren: wat wil de componist, wat is de kern? En dan speel je het, huppakee, voor een volle zaal en blijkt het een supereffectief, plezierig stuk te zijn. Zulke muziek schreef Viktor Ullmann.’

Ullmann heeft volgens Minnaar verder geen luisteradvies nodig. ‘Ik kan nu wel gaan uitweiden over fugatische elementen en een scherzando, maar dan maak ik het alleen maar moeilijk. Vier delen, twintig minuten, deze muziek spreekt op een prettige manier voor zich.’

Viktor Ullmann: Pianoconcert, door Hannes Minnaar (piano) en het Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. James Gaffigan. Amsterdam, Concertgebouw, 22/1, 14.15 uur (zonder publiek). Rechtstreeks uitgezonden op NPO Radio 4.

Viktor Ullmann

Componeren leerde Viktor Ullmann in Wenen bij Arnold Schönberg, de avant-gardist die de melodieuze 19de eeuw opblies. Van Alexander von Zemlinsky stak hij iets op over bedwelmende orkestmuziek. Pianoles kreeg hij van Eduard Steuermann. Die beroemdheid zwengelde na de oorlog de carrières aan van Menahem Pressler en Alfred Brendel, twee meesters bij wie Hannes Minnaar nog aanschoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden