Beschouwing Klokkenluiders

Ze worden steeds populairder, films over de eenling die het opneemt tegen de staat

Twee nieuwe speelfilms reconstrueren waargebeurde zaken waarin klokkenluiders staatsgeheimen openbaren. ‘Klikspanen’ betalen meestal een hoge prijs voor hun principe. Wat bezielt ze?

Keira Knightley als klokkenluider Katherine Gun in Official Secrets.

Jarenlang ging Dan Jones naar een raamloze kamer in een gebouw van de CIA in Virginia, de buitenlandse inlichtingendienst van de Verenigde Staten. Hij leidde daar een klein team dat in opdracht van een Senaatscommissie onderzoek deed naar marteling door de CIA. Jones had toegang tot 6,5 miljoen pagina’s aan gegevens. Hij las de gedetailleerde behandelingen van 191 terrorismeverdachten. Hoe ze rectaal water en voedsel kregen toegediend, tegen een muur werden geslagen, het gevoel kregen dat ze verdronken of schreeuwend in een afgesloten kist vol insecten werden gestopt. Hij kende de interne bevindingen van de CIA, de verklaringen van geschokte medewerkers en de twijfels over het martelprogramma. Slaan en stompen leverde geen nuttige inlichtingen op: verdachten gingen uit wanhoop alles verklaren om maar een einde te maken aan de martelingen.

Adam Driver als Dan Jones in The Report.

De CIA verbood medewerkers met Jones te praten. Er stapten leden van zijn team op en hoe meer hij wist, hoe groter de druk op hem werd. Hij bleef schrijven aan een omvangrijk rapport dat uiteindelijk bijna 7.000 pagina’s telde en het martelprogramma ondubbelzinnig blootlegde. Maar toen zijn onderzoeksrapport openbaar zou worden, ging CIA-directeur John Brennan ervoor liggen. Het mocht niet openbaar worden, dat zou de CIA en zijn medewerkers in gevaar brengen. Jones wordt dan van onderzoeker klokkenluider, en over de strijd die volgt, verschijnt over twee weken de film The Report, met Adam Driver als Jones. Volgens Jones hebben publiek en politiek het recht te weten wat er is gebeurd. ‘Als we nu stoppen, werken we mee aan de doofpot!’, schreeuwt zijn personage in de film tegen zijn baas, Democratisch senator Dianne Feinstein en voorzitter van de Senaatscommissie voor inlichtingendiensten.

Adam Driver als Dan Jones, de klokkenluider die toegang had tot 6,5 miljoen pagina’s aan gegevens. Hij las de gedetailleerde behandelingen van 191 terrorismeverdachten.

Eenling

De staat bepaalt wat geheim is en wat geheim moet blijven, het is een actueel thema. Australische kranten verschenen deze week uit protest tegen verdere beperking van persvrijheid met een zwartgelakte voorpagina, in de Verenigde Staten is een afzettingsprocedure bezig tegen president Trump na een klacht van een CIA-klokkenluider over machtsmisbruik. 

Deze week verschijnt bovendien nog een film over het onderwerp, Official Secrets, over een klokkenluider bij de Britse afluisterdienst GCHQ in de aanloop naar de oorlog in Irak. Beide films  gaan over de staat die onder het mom van ‘staatsgeheim’ zijn eigen falen probeert toe te dekken. Machtige instituten beschermen niet alleen de geheimen van de staat, maar ook de belangen van de personen die er werken. En als het instituut zich tegen de eenling keert, heeft de eenling maar één troef: lekken.

Dat doet de 27-jarige Katherine Gun (gespeeld door Keira Knightley) in 2003. Ze werkt dan pas twee jaar als vertaler Mandarijn bij het GCHQ in het Engelse Cheltenham. De Britse regering-Blair zoekt naarstig naar steun bij de Verenigde Naties voor een Amerikaanse invasie van Irak. In januari van dat jaar komt er een geheim verzoek binnen van de Amerikaanse NSA aan GCHQ dat Gun ook onder ogen krijgt. Er wordt gevraagd om de ‘privécommunicatie’ van een aantal tijdelijke leden van de VN-Veiligheidsraad, zoals Chili en Angola, af te tappen zodat de VS de VN-stemming kunnen beïnvloeden. Een poging om VN-leden te chanteren om Britse steun voor de Irak-oorlog te krijgen.

Gun krijgt gewetenswroeging als de oorlog dichterbij komt. Is chantage de manier om steun te krijgen voor een oorlog? Ze kopieert het geheime document en geeft het via een bevriend contact aan een journalist van de krant The Observer  (fijne rol van Matt Smith). 2 maart 2003 publiceert die krant het memo onder de kop: ‘Onthuld: de smerige methoden van de Amerikanen om de stemming over de Irak-oorlog te beïnvloeden’. Het kan de oorlog niet stoppen. Hoewel de VN-stemming niet goed verloopt voor de Amerikanen, zetten zij met een juridische truc de oorlog tegen Irak door. Groot-Brittannië steunt ze (en ook Nederland verleent als een van de weinige landen ‘politieke steun’).

Keira Knightley als Katherine Gun, die werd aangeklaagd voor het openbaren van staatsgeheimen.

Meteen begint de afluisterdienst een onderzoek naar het lek. De afdeling van Gun komt onder zware druk te staan. Haar collega’s worden bevraagd en sommigen verdacht. Dan besluit ze om zelf naar voren te stappen – ze wil haar collega’s niet beschadigen. Ze verliest haar baan en justitie vervolgt haar vanwege het schenden van  de wet bescherming staatsgeheimen. ‘Je werkt voor de Britse overheid’, houdt een politieagent haar tijdens een ondervraging voor, en je hebt de regels van die overheid geschonden. Gun reageert fel. ‘Nee’, zegt ze. ‘Ik werk voor het Britse volk. Ik verzamel geen inlichtingen zodat de Britse regering vervolgens tegen het volk kan liegen.’

De staat laat daarna natuurlijk de spierballen zien. Ze wordt aangeklaagd en haar Turks-Koerdische man, die met een tijdelijke verblijfsvergunning in Groot-Brittannië verblijft, wordt gedreigd met uitzetting. De film neemt hier af en toe een te dramatische of clichématige wending, zeker als deportatie van de man van Gun op het nippertje wordt voorkomen. 

Onbaatzuchtige doorbijter

Ook Dan Jones (een onbaatzuchtige doorbijter, weergaloos neergezet door Adam Driver) ervaart tegenwerking: de CIA liegt glashard dat de martelingen belangrijke inlichtingen opleverden, zoals over de schuilplek van Osama bin Laden. De steun binnen de Senaatscommissie om het rapport ooit te publiceren, brokkelt af. Dat kan Dan Jones niet aanzien, waarna een fascinerend spel om de waarheid en openbaarmaking van zijn rapport begint.

Wat bezielt de klokkenluider om het eenzame gevecht aan te gaan? Is het ijdelheid, naïviteit? In beide films zijn de hoofdpersonen eenzame figuren. Hun ervaringen zijn onvergelijkbaar – Jones had een officiële opdracht, Gun lekte slechts één document – en toch zijn er parallellen. Plichtsbesef, een beroep op moraliteit. De drang om de leugen te ontmaskeren – die in The Report overtuigender en fijnzinniger wordt neergezet dan in Official Secrets. En een veiligheidsapparaat dat vindt dat je een verrader bent. Een narcist die het eigenbelang hoger acht dan dat van de staat. Een journalist van The New York Times houdt de twijfelende Jones in The Report voor dat klokkenluiders altijd gemengde gevoelens zullen oproepen. ‘Sommigen zullen je een held vinden, anderen een landverrader. Kijk naar Edward Snowden.’

Post-9/11

Het is geen toeval dat al deze zaken spelen in het tijdperk na 9/11. Na die aanslagen zijn veel beperkingen voor veiligheidsdiensten weggevallen en daarmee is de kans op onwettig handelen toegenomen. Als The Observer in maart 2003 het memo van Katherine Gun publiceert, staat op diezelfde voorpagina de aanhouding van de Pakistaan Khalid Sheikh Mohammed – het brein achter de aanslagen van 9/11. Het zou een feestelijk moment moeten zijn: de Amerikanen hebben de kans een Al Qaida-lid publiekelijk te berechten. Maar de CIA kiest voor de duistere route. Op Sheikh Mohammed wordt 183 keer waterboarding toegepast. Hij vertelt zijn ondervragers niets nieuws. De kans op een berechting neemt door de ongrondwettelijke behandeling alsmaar af. Het ene schandaal is nog niet toegedekt of het volgende dient zich aan. ‘Vraag je je weleens af waarom de geschiedenis zich blijft herhalen?’, zegt senator Dianne Feinstein in The Report.

Annette Bening als de Democratische senator Dianne Feinstein in The Report. Beeld filmstill

De Irak-oorlog ging ondanks Katherine Gun gewoon door. Het martelprogramma van de CIA werd gestopt, maar de verantwoordelijken ontliepen hun straf. Toenmalig directeur John Brennan hield vol dat martelen goede inlichtingen opleverde. De huidige CIA-directeur Gina Haspel runde eerder een ‘black site’ in Thailand waar terrorismeverdachten werden vastgehouden en gemarteld. Heeft lekken en machtsmisbruik aantonen überhaupt zin?

Matt Smith als journalist van The Observer in Official Secrets.

Pauline Kleijer gaf de film Official Secrets vier sterren. Lees hier haar recensie. 

In radioprogramma Argos zei scheidend toezichthouder op de Nederlandse geheime diensten Harm Brouwer zaterdag dat Edward Snowden de samenleving ‘gevoelig’ heeft gemaakt voor het werk van geheime diensten. Door zijn onthullingen is de maatschappij kritischer geworden. En ‘een geheime dienst moet een kritische samenleving hebben’. Het was een verkapte sneer naar de veiligheidsdiensten, die Snowden nog altijd als verrader zien, en tegelijk een steun in de rug voor de klokkenluider. De eenling die het opneemt tegen de staat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden