Reportage

'Ze staan helemaal open voor die rare Hollander'

Paul Spies, voormalig directeur van het Amsterdam Museum, leidt sinds kort het veel grotere stadsmuseum van Berlijn (en heeft in de stad nog een handvol functies). Gaan de Berlijners zijn dadendrang en visie slikken? De Volkskrant zocht hem op.

Paul Spies: 'Ze weten hier niet hoe ze een museum moeten inrichten.' Beeld Daniel Rosenthal

Het Hollandse bezoek - twee hoge cultuurheren en een oude vriend - is net de drempel van het Stadsmuseum van Berlijn over als de gastheer, directeur Paul Spies, zijn handen voor de ogen slaat en hoofdschuddend zegt: 'Ze weten hier niet hoe ze een museum moeten inrichten.'

Zijn rondleiding moet dan nog beginnen.

Als een wervelwind gidst de Nederlander zijn gasten door het ruim honderd jaar oude gebouw, een curieus mengsel van bouwstijlen. De vaste expositie is ook al een potpourri. Opgezette dieren worden afgewisseld met oude martelwerktuigen. Na art-decokappersstoelen komt plots de stichter van de Duitse staat, Otto van Bismarck, aan bod. Er is speelgoed te zien, maar ook werk van topschilders als Munch en Kirchner.

'Er is nooit nagedacht over welk verhaal hier dient te worden verteld', oordeelt de museumdirecteur. 'Je moet uitleggen waarom de stad is geworden zoals die is geworden. Wat de succesfactoren en de mislukkingen waren.'

Nikolaikirche. Beeld Peter Straube

4,5 miljoen objecten

Sinds 1 februari leidt de 56-jarige Spies de stichting die vijf Berlijnse musea beheert: een museumdorp, een museaal huis, een kerk, een tentoonstellingsruimte en het Märkisches Museum, het officiële stadsmuseum van Berlijn dat een nogal ongelukkige naam draagt (die is afgeleid van Mark, grof te vertalen als graafschap).

Het Märkisches is het eerste stadsmuseum in de wereld dat speciaal voor dat doel is gebouwd. Over enkele jaren wordt het gemoderniseerd. 65 miljoen euro is daarvoor gereserveerd, een budget dat menige collega in Nederland naar adem zal doen happen. Vóór de verbouwing wil Spies al de inrichting veranderen.

Zestien stadsmusea telde Berlijn, waarvan het merendeel in het voormalig Oost-Duitse deel. Na de val van de Muur in 1989 werden die samengevoegd. De Stiftung Stadtmuseum Berlin beschikt daardoor over een collectie van 4,5 miljoen objecten. Ter vergelijking: het vorige museum waarvan Spies directeur was, het Amsterdam Museum, heeft er 100 duizend. 'Er is hier van alles verzameld. Ik zou een belangrijk modemuseum kunnen openen. Of een theatermuseum. We hebben ook een onvoorstelbare hoeveelheid religieuze kunst.'

Vijf jaar heeft hij om deze klus te klaren. Maar dit is niet de enige baan die hij heeft aanvaard.

Van geschiedenis doordrenkt

Op een kwartiertje lopen van het Märkisches ligt het Museumsinsel, onder cultuurliefhebbers een begrip. Vijf grote musea telt het eiland. In 2019 komen daar nog eens vier musea bij, samengebald in een immens complex. Kosten van het nieuwe 'Humboldt Forum': ruim 600 miljoen euro.

Het bouwterrein is van geschiedenis doordrenkt. Hier stond het Berliner Stadtschloss, het woon- en latere werkpaleis van Duitse vorsten. Het raakte zwaar beschadigd tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1950 blies het communistische DDR-regime het symbool van het voormalige keizerrijk op en zette er het Palast der Republik voor in de plaats. Na de hereniging van de beide Duitslanden werd er opnieuw met de sloophamer gezwaaid - ditmaal was het het Berlijnse stadsbestuur dat van het DDR-symbool af wilde. Nu komt het stadsslot weer terug, althans de buitenkant daarvan. De binnenkant wordt modern, een ontwerp van de Italiaanse architect Franco Stella.

Om te bewerkstelligen dat het prestigieuze cultuurpaleis een succes wordt, heeft de Duitse minister van Cultuur een grote naam naar de hoofdstad gehaald. Neil MacGregor leidde de National Gallery en het British Museum in Londen met zoveel succes dat hij de 'Museum-Messias' wordt genoemd. De 69-jarige Schot geldt ook als een kenner van de Duitse cultuur, zie zijn goedlopende boek uit 2014, Duitsland, biografie van een natie. Hij moet alle musea in het gebouw op één lijn zien te krijgen.

Knoblauchhaus. Beeld Michael Setzpfandt

Drie maanden voor een masterplan

Vier etages gaat het Humboldt Forum tellen. De begane grond wordt gratis toegankelijk. Op de tweede en derde verdieping komt het Etnologische Museum en het (kleinere) Museum voor Aziatische Kunst, nu beiden nog in een buitenwijk van Berlijn gevestigd. Paul Spies mag een groot deel van de eerste verdieping vullen.

Op tafel staan bakken friet. Het is vier uur 's middags - er was geen tijd voor de lunch. 'Curatoriumfood', schmiert Spies tegen de acht door hem uitgezochte curatoren. Dit team, het curatorium, moet de vaste expositie in de nieuwe toeristentrekker bedenken. Een grote maquette naast de tafel toont de vier langgerekte vleugels op de etage, in totaal 4.500 vierkante meter groot. 'Welt.Stadt.Berlin', zoals de werktitel luidt, moet over de verhouding tussen de Duitse hoofdstad en de wereld gaan.

Spies heeft slechts drie maanden om met een masterplan te komen. 'Weet je dat hier normaal jaren voor staan', vraagt een van de curatoren tijdens een rookpauze. Op 18 juli moet het concept bij de lokale politiek liggen, die de inrichting van het nieuwe museum financiert. 'Dat is mijn eigen schuld', bekent Spies. 'Ik heb kort na mijn benoeming geroepen dat ik maar een half jaar nodig had. Er was veel onduidelijkheid en daar wilde ik een einde aan maken.'

Want hoe verhoudt het nieuwe museum zich tot het Märkisches Museum? Het stadsmuseum mag niet worden uitgekleed ten behoeve van de etage in het Humboldt Forum, heeft burgemeester Michael Müller de Nederlander gewaarschuwd. Het Märkisches heeft matige bezoekersaantallen (64 duizend in 2015) en moet de strijd aangaan met de vele concurrenten. Er zijn in Berlijn alleen al drie commerciële musea met de stad als onderwerp, zegt Spies, die op de fiets tot in de verste uithoeken de stad heeft verkend.

Ephraim Palais. Beeld Stadtmuseum Berlin

Een gelikte multimediashow

Hij heeft laatst met zijn kinderen The Gate bezocht, de jongste loot aan de stam. Spottend: 'De hele geschiedenis van Berlijn in 20 minuten met pompende muziek.' Toch heeft hij bewondering voor de gelikte multimediashow. 'Mijn kinderen, die 11 en 9 zijn, hadden daarna meer vragen dan ooit. Wat hebben de officiële musea zitten slapen dat de commerciëlen de markt hebben kunnen pakken.'

MacGregor presenteert zijn ideeën over de inrichting van het Humboldt Forum in oktober. Het zou voor de hand liggen dat Spies zijn masterplan dan ook uit de doeken doet. 'Maar de burgemeester wil er niet van weten. In september zijn er verkiezingen. Hij heeft gezegd dat hij zich uitstel niet kan permitteren.'

Dus is het doorpezen. Op een flipboard staan tien thema's die de rode draad moeten vormen van de nieuwe tentoonstelling. Spies en zijn curatoren gaan niet van de collectie uit, maar van het verhaal dat moet worden verteld. 'Berlijn is de hoofdstad van de 20ste-eeuwse geschiedenis', zegt hij meermaals tijdens de vier dagen die hij wordt gevolgd.

Moet het thema 'Geweld' zo blijven heten, is een van de discussies tijdens de brainstormsessie, of moet het toch 'Power' worden? 'Marketing vindt power geen kracht hebben', roept Spies, die een groot voorstander is van het meedenken van zijn verkoop- en reclameafdeling. 'Zij willen geweld.'

Nederlandse spontaniteit

Het is wennen voor de medewerkers, zo'n Hollander die meteen zegt waarop het staat. 'Moment mal, wir sind hier in Berlin', protesteert de financieel directeur als zijn baas hem tijdens een vergadering weer eens wil onderbreken. Zulke spontaniteit is in het hiërarchisch ingestelde Duitsland tamelijk ongewoon. Maar Spies - hij draagt deze werkweek een casual pak en overhemden met een bloemrandje -heeft vanaf het begin duidelijk gemaakt dat hij een open cultuur wil. Op zijn uit Amsterdam meegenomen bureau staat een spaarpot in de vorm van het hoofd van Obama. 'Change' staat er in grote letters onder het gezicht van de president. De buste is zo opgesteld dat die niet te missen is voor bezoekers. De Duitse journalisten die de nieuwe directeur in zijn werkkamer interviewden, hebben dit statement dankbaar in hun artikel vermeld.

Ze hebben niet geschreven over de serie van zestien schilderijen die ook in zijn kantoor te zien zijn. Die vertellen op subtiele wijze hoe nazi's de woning van een Joods gezin in Berlijn leeghaalden. De reeks is gemaakt door de kleindochter van de vrouw die op een van de doeken (zo onthult een medewerker van het museum) het pianostuk Lieder ohne Worte speelt. Spies heeft de reeks zelf uitgezocht in het depot.

Waargebeurd

Wil hij zijn bezoekers confronteren? De schouders ophalend: 'De medewerkers kennen het, het is een aankoop van het museum. En het is waargebeurd.' Hij laat een boek van de kunstenares zien waarin authentieke lijsten staan afgedrukt van wat er uit het huis is weggevoerd.

De kunsthistoricus Spies weet alles over wooncultuur. 'Ik kan elke krul aan een gevel herkennen.' Als een medewerkster een plaatje van een deur laat zien die in het Stadtschloss zou hebben gezeten - er komt eind dit jaar een expositie over het paleis- rent hij weg, komt bladerend in een boek terug, en zegt: 'Ik moet je teleurstellen, het is de deur van een personeelsingang.' Hij toont haar een oude foto waarop slechts een klein deel van de deur is te zien.

Hij werkte 21 jaar bij het cultureel adviesbureau D'Arts, dat hij na zijn studie met een vriend had opgericht. 'Ik was happy in dat eigen bedrijf. En ik voelde me verantwoordelijk voor mijn door ziekte getroffen compagnon.' Hij maakte in die jaren ook tentoonstellingen voor het Amsterdam Historisch Museum, zoals het toen nog heette. In 2009 werd hij er directeur.

Berlijn

Nadat de Sovjet-Unie en de Geallieerden in 1945 samen het nationaal-socialistische bewind van Adolf Hitler hadden verslagen, werd Duitsland opgedeeld in de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) en de Duitse Democratische Republiek (DDR). Ook Berlijn, dat in het communistische DDR lag, onderging dat lot. In 1961 plaatste de DDR een muur rond (het vrije) West-Berlijn om te voorkomen dat er nog meer Oost-Duitsers naartoe zouden vluchten. Na de val van de Muur in 1989 volgde de hereniging van de beide landen en werd Berlijn de hoofdstad.

Zijn eigen burgers kennen

Onder zijn bewind werd Hollanders van de Gouden Eeuw in de Hermitage geopend, een nieuwe tentoonstelling met 17de-eeuwse schutterstukken. Het werd een doorslaand succes, het totale bezoekersaantal groeide van 200- naar 400 duizend. Om de toeristen beter te bedienen werd Amsterdam DNA bedacht, een compacte tour door het Amsterdam Museum waarin met inzet van veel multimedia de historie van de hoofdstad wordt uitgelegd. Het museum richtte ook 'buurtwinkels' op waarin geschiedenis werd verzameld voor tentoonstellingen: over de allochtone ondernemers in de Javastraat, over de Turkse gastarbeiders op scheepswerf NDSM. 'Het is heel belangrijk dat een stadsmuseum zijn eigen burgers kent.'

Hij heeft nooit aan de grachtengordel willen wonen, meldt hij. Waarom niet? 'O.S.M. Ik was bang dat ik dan door 'ons soort mensen', de culturele elite, zou worden ingepalmd.'

Vorig jaar werd hij gepolst voor de dubbelfunctie in Berlijn. 'Er waren Duitse kandidaten voorhanden, maar men is ook internationaal op zoek gegaan. Een hoge ambtenaar in Berlijn heeft een dienstreis gemaakt langs alle stadsmusea in West-Europa. Ze kwam terug en zei: Amsterdam is de beste. Toen hebben ze mij gehaald.'

Museumsdorf Düppel. Beeld Ralf Wollitz

Lefgozer

Ingetogen is een woord dat niet bij hem past. Over zijn taak in Berlijn: 'Ik ben zo'n Chinese acrobaat die allemaal draaiende bordjes omhoog moet houden. Ik heb er ook nog wat bordjes bijgezet.' Over het werken in deze stad: 'Alles is hier vier keer groter en heftiger. De geschiedenis is ook vier keer groter.'

Aan het begin van een lange dag van vergaderingen - een van de vele - verkondigt hij ongevraagd dat hij veel verzoeken tot kennismaking krijgt, maar dat die tot september moeten wachten; de veranderingen in het Märkisches Museum en het masterplan voor het Humboldt Forum hebben absoluut voorrang. Een uur later zit hij in een overleg met de weduwe van een Berlijnse kunstenaar. Ze wil een tentoonstelling van zijn werk in 2021, als hij 100 zou zijn geworden. 'U bent er vroeg bij', zegt hij tegen haar.

Het is de humor en de bravoure van een geboren Amsterdammer, beaamt hij. 'Maar je bent hier al snel een lefgozertje.' Onlangs heeft hij in een interview gezegd dat Berlijn 'ongelooflijk verambtelijkt' is, wat prompt de kop boven het stuk werd. Spies zou nu al aan de verbouwing van het Märkisches willen beginnen, maar het duurt nog drie jaar voordat de onder zijn voorganger gemaakte plannen door alle bestuurslagen heen zijn. 'Ze zijn een tikkeltje angstig hier, bang voor consequenties van besluiten.'

Cultuur als hoofdzaak

Al zijn declaraties gaan onder het vergrootglas. Een vergadering met de directeur van KulturProjekte Berlin, het bureau dat de uitgaven bewaakt voor het nieuwe museum in het Humboldt Forum, eindigt met een discussie over een uitgave van Spies. Hij vliegt elke week op donderdagavond met EasyJet naar Amsterdam en op zondagavond weer terug, maar had een extra retourvlucht moeten boeken omdat zijn aanwezigheid hier plots gewenst was. De directeur stemt na enig heen en weer praten fronsend toe in vergoeding van het tweede ticket. Spies, na de vergadering: 'Het is tegen het efficiënte in. Ze werken hard hier, er is veel vakkennis, maar ze laten zich afleiden door bijzaken.'

Gelukkig is er ook veel prettigs in Berlijn. 'Ze staan helemaal open voor die rare Hollander.' Plus, misschien nog wel het belangrijkste: 'Cultuur is hier een hoofdzaak en geen bijzaak. Het gemeentebestuur van Amsterdam realiseert zich dat cultuur een selling point is voor de stad en dat er dus minder op moet worden bezuinigd. Zoiets is hier ondenkbaar. Als je hier op cultuur gaat beknibbelen, word je aan de hoogste boom opgehangen.'

Het Amsterdam Museum

Het Amsterdam Museum doet het 'verrekte goed', maar dat wordt door te weinig mensen opgemerkt, zegt Spies, die zeven jaar directeur van dit museum was. De reden: 'Het heeft de pech dat het in de publiciteit vaak wordt weggedrukt door de grote broer: het Rijksmuseum.' Het lijkt alsof de duivel ermee spot, want dat gebeurt vandaag weer. Paul Spies is niet de enige museumdirecteur die in de Volkskrant staat; gisteren meldde het Rijksmuseum dat Taco Dibbits is benoemd als opvolger van directeur Wim Pijbes.

Toekomstige kostenoverschrijdingen

Begin dit jaar heeft Manfred Rettig, de bouwmeester van het Humboldt Forum, plotseling ontslag genomen. Na de hereniging van West- en Oost-Duitsland is onder Rettigs leiding het West-Duitse regeringsapparaat van Bonn naar Berlijn verhuisd. Die megaoperatie is op tijd en volgens budget uitgevoerd. Het terugtreden van de baas van 'de belangrijkste bouwplaats in het land' (aldus Die Welt) was dan ook groot nieuws.

Velen, ook Spies, verklaren zijn stap uit angst voor toekomstige kostenoverschrijdingen - iets wat gevoelig ligt in deze stad. De renovatie van het operagebouw is 160 miljoen duurder geworden. Bij de aanleg van de nieuwe luchthaven is het helemaal bont gemaakt: het is na zes jaar vertraging en miljarden extra uitgaven nog steeds niet open. De verantwoordelijke politici kunnen niet nog meer ophef gebruiken.

Het Etnologische- en Azië-Museum, die de bovenste twee verdiepingen in het Humboldt Forum gaan bezetten, hebben al jaren geleden hun plannen moeten inleveren. Op maquettes in een presentatieruimte is te zien dat hun zalen uitpuilen van de collectiestukken. Neil MacGregor, die begin dit jaar hier is begonnen, wil die maquettes weg hebben, verklapt Spies.

Strenge selectie van museumschatten

De Schot is een aanhanger van storytelling door middel van een strenge selectie van museumschatten, zie zijn succesvolle project waarin de wereldgeschiedenis aan de hand van honderd voorwerpen werd verteld. Het boek daarover werd een internationale bestseller. De vrees bestaat dat MacGregor aanpassingen eist die geld gaan kosten.

In de wandelgangen wordt geklaagd dat 'heilige Neil' veel te weinig in Berlijn is - hij werkt tegelijk aan een grote opdracht in India. Niemand heeft nog iets van zijn plannen voor het Humboldt Forum kunnen vernemen. Spies verdedigt hem: 'MacGregor kan zich permitteren om te zeggen: ik ben onder het doekje aan het toveren. Hij komt met de grote metaforen. Hij is de metadenker. Hij heeft een fantastische helikopterview. Het is een eer om met hem te mogen samenwerken.'

Voor het oordeel van de Schot over zijn plannen is hij niet bang. 'We zijn maatjes. En ik heb het in Nederland allemaal al een keer gedaan. Dat scheelt enorm.'

Niettemin wordt het spannend, de komende maanden. 'Het zou zomaar het belangrijkste culturele concept van de 21ste eeuw kunnen worden', stelt Spies. 'Maar niet als iedereen zijn eigen ding gaat doen.'

Märkisches Museum. Beeld Christina Sieber
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden