‘Ze gingen aan zichzelf te gronde’

Niet aan Indische tovenarij, maar aan zichzelf gaat de Nederlandse gemeenschap op Java ten onder. Dat is de visie van Ger Thijs op..

‘Dat is wel wat problematisch. Dat het De Stille Kracht heet. Stenen die door kamers vliegen, spiegels die zomaar breken. De stille kracht is flauwekul. Daar gaat het Couperus ook niet om. Die boebeleboe moet eruit dacht ik, dat moet naar de achtergrond.’

Ger Thijs ensceneert en regisseert De Stille Kracht, Indische roman van Louis Couperus over hoe een Nederlandse (bestuurs-)gemeenschap op Java heel voorzichtig begint te beseffen dat ze er eigenlijk niets te zoeken heeft. Bij het grote publiek werd het werk uit 1900 bekend door de televisieserie van Walter van der Kamp uit 1974; de badkamerscène waarin een naakte Pleuni Touw wordt besmeurd met het inheemse genotmiddel sirih is bijna legendarisch.

Couperus, zegt Thijs, is een auteur die bewerking ruimhartig toestaat. ‘Misschien komt ’t wel door z’n Indische achtergrond, het cosmopolitisme dat hij vertegenwoordigt, dat-ie gul is, effecten niet schuwt. Hij werkt met cliffhangers, lekkere scènes. Hij is colportage-achtig genoeg, en dat vind ik ook leuk van hem.’

Niet dat het al met al zó vaak gebeurt, trouwens. Wie kijkt naar Couperus-bewerkingen door de jaren heen, stuit met name op: Ger Thijs (1948). De Boeken der Kleine Zielen bewerkte en regisseerde hij bij Het Nationale Toneel; hij was betrokken bij het scenario van Een vrouw van het noorden, verfilmd door Frans Weisz. Bij de heropening van de Koninklijke Schouwburg in 1999 regisseerde hij Oude mensen, in de bewerking van Willem Jan Otten. Komend seizoen komt hij met zijn eigen versie van Van oude mensen, de dingen die voorbij gaan, bij impresariaat Hummelinck Stuurman. Daar zal het, onder meer met De Stille Kracht, deel uitmaken van een vierluik over kolonialisme.

Want daar gaat het wél om. Bijgeloof eruit – dat is op het toneel bovendien flauw. ‘Ik kan toch moeilijk vanuit de coulissen steentjes staan gooien. Het is interessanter te vertellen dat de Hollanders in Indië te gronde gaan aan zichzelf, aan onderling gekrakeel, het feit dat ze het klimaat niet aankunnen. Helemaal niet aan de Indiërs. Te gronde gaan aan het feit dat ze hun oude principes van slavernij loslaten en proberen begrip te hebben. Dan kun je alleen maar zeggen: we hebben het verkeerd gedaan, laten we in godsnaam snel vertrekken.’

Bij Thijs heet het ook: ‘toneelstuk geïnspireerd door de gelijknamige roman’. Het is minder barok dan het boek, en geactualiseerd; het toneelbeeld is strak. Hij heeft behoorlijk ingegrepen. Resident Van Oudijck (Tom Jansen) en zijn verleidelijke vrouw Leonie (Johanna ter Steege) zijn nog steeds belangrijk, daarnaast krijgt het echtpaar Eldersma een dramatisch interessante rol. De romanfiguren zijn ‘gecombineerd’ tot negen personages.

Het treffen tussen Oost en West heeft actualiteitswaarde, ‘op een heel vanzelfsprekende manier’. Frans en Ida van Helderen (Victor Reinier en Esther Scheldwacht) – hij een in Indië geboren blanke, zij van Indische origine – maakt bij Thijs een heftiger ontwikkeling door dan bij Couperus. Ida radicaliseert, verliest zich in het geloof en verlaat haar man.

Expliciet komen de standpunten over het kolonialisme aan de orde. Tijdens het schrijven aan De Stille Kracht onstond ook het plan van het vierluik; het sloot aan op Max Havelaar, Thijs’ vorige bij het impresariaat en ook in chronologie de voorganger. Opvolger Oude Mensen toont het geworstel met het Indische verleden. En de vierde voorstelling wordt een bewerking van Pramoedya Ananta Toer – ‘het lijkt me goed om van een Indonesisch standpunt naar ons te kijken’.

‘De thematiek van Indië geeft de Nederlandse cultuur een diepte en een achtergrond die bijzonder zijn, het is een unieke tak van literatuur. Daarbij, het kolonialisme: alle ellende waar we nu mee zitten, vindt daarin zijn oorsprong. We moeten wéten waar we vandaan komen, ook vanwege het simpele adagium: wie zijn geschiedenis niet kent, is gedoemd haar te herhalen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden