InterviewBrader Musiki

Zanger Brader Mûsikî, een beroemdheid onder Koerden, maar een onbekende in Nederland, waar hij woont

Brader Mûsikî in zijn huis in Arnhem.Beeld Valentina Vos

Op zijn 18de belandde hij in Turkije in de cel, waarna hij ondergronds ging. Tien jaar later kwam hij naar Nederland. Vanuit Arnhem zingt hij over de Koerden, zijn leven en de Rijn.

Er resoneert een magistraal gedragen stem in een rijtjeshuis in Elderveld-Noord, een zuidelijke wijk van Arnhem, afkomstig van de wereldberoemde Koerdische zanger, Brader Mûsikî, terwijl buiten de werkzaamheden aan de rondweg worden voltooid.

Even daarvoor had hij zijn saz van het haakje gehaald, en gesnoept van de dadels. Brader had verteld over de tochten die hij maakte van zijn huis naar de Arnhemse binnenstad, waarbij hij altijd werd geconfronteerd met een vertakking van de Rijn, die hij nooit probleemloos kon oversteken. Hij wilde praten met de Rijn, over dat de rivier daar zomaar stroomde door Europa, zonder wat te zeggen, of zich uit te spreken over de problemen in de wereld.

Want beste Rijn, jouw water is vies, en vol gif, en in zijn land, Koerdistan, worden mensen vergiftigd met gifgas dat in Europa wordt gemaakt. Rijn, jij zegt niks. Rijn word eens wakker!

Daarover gaat nu het lied dat hij inpandig zingt, Cemê Rynê, zichzelf begeleidend op saz. Dat hij het liefst zich door de Rijn zou willen laten meevoeren, in een boot die eruitziet als een saz, op weg naar Koerdistan. Terwijl hij met lange uithalen het rijtjeshuis vult, valt het oog op het schilderij boven hem, eigen werk, buitengewoon kleurrijk, waarin hij dit visioen heeft uitgebeeld: Brader in een saz-bootje varend in de Rijn.

Beeld Valentina Vos

Dan is het stil, haalt hij zijn hand door grijze haardos, en hangt hij zijn saz terug aan het haakje in de kamer. In de keuken maakt zijn dochter koffie.

Op tafel ligt zijn nieuwste cd, Herim Kuda, wat zoiets betekent als waarheen moet ik gaan. Voorlopig gaat Mehmet Şerif Torun (62) , zoals zijn echte naam luidt, nergens heen om op te treden, en zit hij thuis op de bank. Wie zich in Elderveld-Noord afvraagt wie toch die glimlachende, bescheiden man is, die net als iedereen in de buurt zijn grijze of groene rolemmer aan de weg zet, moet de achterkant van het cd-hoesje eens goed bestuderen. Daarop is een optredende Brader Mûsikî te zien, in de Turkse stad Diyarbakir tijdens het Newroz, het Koerdische Nieuwjaar in 2010. Meer dan een miljoen toeschouwers! In 2017 speelde hij in het Iraakse Erbil voor meer dan honderdduizend mensen.

Onder Koerden in Syrië, Iran, Irak en Turkije is hij zeer populair, zegt hij. Zomaar rondlopen is ondenkbaar, iedereen wil met hem op de foto. Ook onder de zeventigduizend Koerden in Nederland geldt hij als de gewaardeerde populaire vertolker van het Koerdische lied. Heel en af toe wordt hij herkend door Nederlandse jongeren. Maar dat heeft dan te maken met zijn vertolkingen als maffiabaas in films Van God los of Gangsterboys, zijn nevenactiviteit als acteur.

Wonderlijk toch, hoe is het mogelijk dat zo weinig mensen in Nederland weten van dit fenomeen, om te beginnen in Elderveld-Noord? Een soortgelijke vraag spookt ook al jaren door het hoofd van Terrie Hessels van The Ex. Want Hessels herinnert zich nog de sensatie die hem overviel toen hij hem voor het eerst hoorde op een toevallig aangeschafte cassette, in 1990. Wat een ongelooflijk goeie zanger – wie is dit?

Op de cassette stond ‘Evdalê Zeynikê’, dat moest dus de naam van de zanger zijn, en ‘Brader’ de titel. Omdat Hessels hem wilde laten optreden op een festival van The Ex, zocht hij telefonisch contact: ‘Hallo, Is Evdalê Zeynikê  thuis?’ Dat bleek de titel te zijn, een verwijzing naar een 19de-eeuwse bard, wat dus best een geestige verwarring was, om het zo maar te zeggen. Een langdurige vriendschap tussen de Koerdische zanger en de band was geboren. Tijdens de 40-jarig jubileumtour van The Ex in 2018 en 2019 was er een prominente rol voor hem. Nu is er op het platenlabel van The Ex een cd verschenen van Brader Mûsikî, in de hoop dat de verborgen schat van Elderveld-Noord zichtbaar wordt.

Vraag aan Brader over de kickstart van zijn muzikale loopbaan, en hij begint te glimmen als zijn saz in het ochtendlicht. Hij was nog maar 6 jaar, maar wist dat hij muzikant wilde worden, een vertolker van mooie verhalen, net zoals zijn vader. Die was een denbej, een Koerdische bard die a capella ellenlange verhalen opdiste, zonder ritme, galmend van imamama mamammama heheheha imamamamama – Brader doet het even voor.

Koerden zijn een volk in de verdrukking, en zo is het al eeuwenlang, zegt Brader. Niets werd vastgelegd, uit angst ontdekt te worden. De denbej was de hoeder van het verleden, het wandelende archief, en muziek werd net zo belangrijk als eten en drinken. Op de knie van zijn vader gezeten hoorde hij al die geschiedenissen, en het dorp liep iedere avond uit om deze muzikale historische vertellingen tot zich te nemen. Uit dank kreeg zijn vader een schaap of yoghurt. Waar het over ging, begreep Brader vaak niet. Maar hij wilde ook zo worden, een man naar wie iedereen ademloos luisterde.

Zijn dorpje in het zuidoosten van Turkije werd regelmatig bezocht door een rijdende winkel van Sinkel. Daar ging de hand van de 8-jarige Brader naar een bilûr, een Koerdische blokfluit. Die wilde hij hebben, maar geld had hij niet. De handelaar wees naar zijn schoenen, en een deal werd gesloten. Oefenend op zijn blokfluit, op blote voeten, kwam hij thuis. ‘Wat heb je daar?’, vroeg zijn moeder. ‘Waar zijn je schoenen?’

Voor de spiegel leerde hij zichzelf spelen, net zoals hij dat zou doen op de saz, die hij op zijn 14de van zijn broer kreeg. Er leek voor hem niets anders te bestaan dan oefenen en oefenen op de saz. Op een cassetterecorder nam hij alles op, om het weer af te luisteren, om beter te worden, ook zijn gezang . Zijn schooldirecteur pakte echter op een dag een cassette van ’m af, en speelde die door naar de politie. Daar wilde men weten wie die zanger was van die Koerdische, opruiende liedjes. Brader ontkende alles, en zei dat hij de cassette op markt had gekocht, na een week was hij vrij.

Vanaf dat moment voelde hij zich opgejaagd wild, zegt hij. Vanwege diezelfde cassette kwam hij weer in de gevangenis, pas 18 jaar, nu vier maanden lang. Hij werd gemarteld, kreeg klappen, hij werd gezien als een communistische Koerdische terrorist. In de cel nam hij een belangrijke beslissing, alleen in het Koerdisch zou hij nog zingen: als mijn muziek verboden is, dan ligt daar mijn toekomst.

Na de militaire staatsgreep van 1980 ging hij de illegaliteit in. Overal waren controles, op zoek naar opstandige Koerden. Al was hij niet politiek actief, hij bleef die Koerd met die cassette. Hij koos voor een stiekem leven, zo noemt hij dat. Zingen deed hij niet, hij verschool zich in de bossen, om daar te werken. Tot hij voor een definitieve keuze kwam te staan, óf in de bergen vechten als een Koerdische guerrilla, óf vluchten naar het buitenland. Hij was geen strijder, hij voelde zich een muzikant, en kwam 34 jaar geleden in Nederland terecht.

Een heel leuk land, zegt hij daarover, met hele leuke mensen, en hele leuke autoriteiten, voor zijn gezin met vrouw en zes kinderen. Hier kon hij weer de muzikant zijn, in vrijheid.

Brader MûsikîBeeld Valentina Vos

***

De werkzaamheden aan de rondweg in Elderveld-Noord zijn gestopt, en Brader pakt zijn cd op. Een reis door de Koerdische geschiedenis en cultuur, noemt hij het, met zijn muzikale vertolking van werken van dichters als Sheikmous Hasan of Xelef Zebari. Dat past hem het beste. Hij is nou eenmaal geen Koerd die voor het station in Arnhem gaat schreeuwen tegen de regimes in Irak of Turkije. Dat is lawaai, daar houden de Nederlanders ook niet van. Beter is het om aandachtig te luisteren naar zijn nummer Termên windayi (Vermiste lichamen), over hoe in het verleden Koerdische leiders werden vermoord, en niemand de lichamen terugvond.

Een van de nummers die hem het meeste bekoort, is het zelfgeschreven Kalbûn belaye (Op leeftijd). Hierin zingt hij zich te voelen in de herfst van zijn leven, hij is verkleurd als een boom, en de kwalen rijgen zich aaneen. Al is hij pas 62, hij zegt zich bewust te zijn van het verval, en voelt, ter illustratie aan zijn gehoorapparaat.

Want zijn gehoor is niet goed. Het is het gevolg van een mislukte race op een ezel in zijn geboortedorp, als kind. Op volle snelheid op de ezel zag hij een laag hangende tak over het hoofd. In het ziekenhuis moest een deel van de tak uit zijn oor worden gehaald, en sindsdien is zijn gehoor beperkt, ook na operaties in Nederland. Aan het andere oor hoort hij ook niet goed, een overblijfsel van de klappen die hij in de gevangeniscel kreeg.

Maar Brader Mûsikî vreest niet de dag dat hij niets meer zal horen, zelfs zijn eigen gezang. Muziek maakt hij nou eenmaal met zijn hart, daar komt zijn stem vandaan.

Brader Mûsikî, Herim Kuda. Terp Records.

Brader Mûsikî zong en speelde in de voorstelling IS.MAN, gemaakt door Adelheid Roosen & Co. Deze voorstelling werd in totaal 170 keer opgevoerd. Behalve in Nederland en België ook in New York en Istanbul. Een toneelrecensent van De Groene Amsterdammer schreef dat over deze voorstelling dat Brader Mûsikî ‘onze harten kapot zingt’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden