Recensie Het Verbond

Zadie Smith trekt een lange neus naar het sterke verhaal ★★★★☆

Zadie Smith schrijft heel erg niet hoe het heurt in negentien ‘verhalen’ die alleen haar eigen regels volgen. Het resultaat is immens, in vele opzichten.

Beeld Max Kisman

De hel, dat zijn de meningen van anderen. Digitaal aangedreven vliegen ze door de lucht. De idioten die ze spuien, ze bezitten de waarheid. Allemaal hebben ze gelijk.

‘Zoals iedereen vandaag de dag in Amerika’, zegt een van de alter ego’s van schrijver Zadie Smith in Het verbond, ‘sta ook ik met beide benen in mijn eigen waarheid.’

Ja. Eigen waarheid eerst. Andere waarheden worden afgeblaft.

Maar dat je niet zoveel hebt aan het cultiveren van je eigen gelijk en het zelfgenoegzaam bestrijden van andere meningen, legde Barack Obama deze week mooi uit. In een openbaar interview bespotte hij millennials die vanaf de bank anderen veroordelen omdat die niet zuiver of goed genoeg zouden spreken en handelen. Obama richtte zich speciaal op de ‘cancel’-cultuur waarin mensen vanwege een verkeerde mening, daad of formulering terstond door de plee worden getrokken, gedeletet, gecanceld. Hij hield de Eigen Moraal Eerst-ridders voor: ‘The world is messy. There are ambiguities.’

Enter Zadie Smith. Ga als de wiedeweerga haar nieuwe boek lezen als je wilt weten waaruit Obama’s woorden voortkwamen. Dat boek, Het verbond, is immens. Immens wat? Gewoon: immens. In negentien teksten slaat de Britse Zadie Smith (1975) de verhalende vorm stuk. Het traditionele idee van een sterk verhaal (denk aan snoevende kerels op barkrukken) voldoet niet.

Beeld Prometheus

Eigengereid 

De voorbode zit in haar eerdere werk: we kennen Smith al sinds haar debuut Witte tanden als schrijver van eigengereide romans en goed gelezen, slimme essays. Met haar verhuizing naar New York werd ze de mondaine intellectueel die publiceert in The New Yorker en The New York Review of Books. Deze ‘verhalen’-bundel is een gebeurtenis en sleept je mee van toekomst naar verleden, van Engeland naar Spanje en heel vaak naar New York; langs hipsters, zwervers, kunstenaars, God, Kanye West, Brett Kavanaugh. Je ontvlucht New York zelfs op 9/11 in een Toyota Camry samen met Michael Jackson, Elizabeth Taylor en Marlon Brando. 

De personages van Zadie Smith raken in conflict met de kloof tussen hart en ratio. Je kruipt in de huid van Miss Adele, een aandoenlijke New Yorkse travestiet die uit haar korset knapt en bij de aanschaf van een nieuw exemplaar denkt te worden gediscrimineerd door zo’n heteroseksuele patriarch. Als ze stampij maakt en de man haar ‘meneer’ noemt, repliceert ze: ‘Als je in deze stad wilt wonen, gebruik je de juiste benamingen op de juiste momenten, oké?’ Het volgende moment staat ze te schreeuwen: ‘Ik weet dat u zwarten haat. Ik weet dat u homoseksuelen haat.’ Maar is dat wel zo? Het lijkt er niet op. Buiten, maar ook binnen, in de wirwar van haar emoties en gedachten, is de wereld messy... In nog meer stukken en vormen brengt Zadie Smith je in de werelden en hoofden van een gewezen agent, een gamer uit de toekomst, Engels toeristenvolk. Of in dat van een studente die feministische erotiek zoekt en tegenover het brallende ‘ik neukte haar in haar reet’ een zin zet als ‘ik nam hem op in mijn anus’. Hopeloos maar moedig strijdt ze door. Ook al doet het grotesk aan wanneer ze weer ‘zijn vlees tenietdeed in het hare’.

Tegen de perfecte vorm

In 2000 misbruikte de eminente criticus James Wood Witte tanden als voorbeeld van wat hij spottend een nieuw genre noemde: het hysterisch realisme. Wood linkte Zadie Smith aan David Foster Wallace: zij waren schrijvers die ‘duizend dingen weten maar geen enkel individueel mens kennen’. Zij zouden maar met sociale theorieën de tijdgeest analyseren in plaats van fictie te schrijven. In het programmatische boek How Fiction Works legde Wood later uit welke schrijfmethoden de beste zijn, welke niet deugen en hoe belangrijk realisme is in een roman.

Ik denk dat Zadie Smith in Het verbond een lange neus trekt naar de man die haar vertelt hoe het heurt. En meteen naar de hele traditie waarin verhalen vooral stérke verhalen moeten zijn, met kop en staart en goed na te vertellen aan de mannen rond het kampvuur. Ze spuugt op een literaire traditie die wordt bestendigd in honderdduizenden cursussen, colleges en boeken over hoe een plot móét, hoe een plaatsbeschrijving hóórt en wat een karakter ís. Ze bespot die werkwijze in Het verbond ook openlijk, met als hoogtepunt een satire in de vorm van hoofdstukjes uit een ‘Werkblad Verteltechnieken’.

Ja, ik denk dat Zadie Smiths antwoord op de tijdsgeest niet passend is voor mannen als James Wood, die weten hoe literatuur eruit moet zien en hoe je een plot opbouwt. In een interview met een Canadees radiostation zei Smith: ‘Er is iets aan een perfecte vorm wat me afstoot. Mijn romans zijn ook zo – ik weet dat ze nauwgezet en gecontroleerd behoren te zijn, maar in plaats daarvan vormen ze een soort lappendeken.’

Ja, the world is messy.

Zadie Smith: Het verbond

Uit het Engels vertaald door Kitty Pouwels en Anne Jongeling. Prometheus; 272 pagina’s; € 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden