Yovo, bleekscheet riepen de jochies

Theatermaker Rieks Swarte reisde naar Benin, de roman 'De Hongerende Weg' van Ben Okri achterna. Op zoek naar de goden, geesten en mythen van de Yoruba-stam ter inspiratie voor een nieuwe familievoorstelling....

Anette Embrechts

HET BERICHT deze week over tweehonderd Nigerianen die levend werden verbrand bij een benzinediefstal, kwam Rieks Swarte bekend voor. In Benin had hij een jaar geleden talloze oliesmokkelaartjes zien rijden, met meer dan tien benzinevaten op één scootertje. 'Complete kerosinebommen. Ga maar na: alle olie in Benin wordt op die manier gesmokkeld uit buurland Nigeria. Met een onvoorzichtigheid!'

In eerste instantie wilde de Haarlemse theatermaker naar Nigeria om het decor van Ben Okri's meesterroman De Hongerende Weg in levende lijve te aanschouwen. Op zoek naar de kindertijd van het paranormaal begaafde jongetje Azaro dat in het boek voortdurend contact heeft met goden en geesten uit de mythologie van de Yoruba-stam. Voodoo, voorouders en zielen van ongeboren vruchten zijn voor Azaro alledaagse begrippen. Een levend voorbeeld voor Swarte die al bijna dertig jaar theater maakt als ode aan de kinderlijke kijk en de verbeelding. En die op zijn vijftigste een moment dreigde te bereiken dat hij 'niets meer had om uit te putten'. Swarte: 'Je favoriete repertoire raakt eens op.' Volgend jaar hoopt hij een familievoorstelling te maken van De Hongerende Weg.

Het Yoruba-festival eind augustus in het heilige woud Osjogbo - het jaarlijkse hoogtepunt van Nigeria - zou het reisdoel worden van Swarte en zijn kostuumontwerpster Carly Everaert. Maar een maand voor hun vertrek hoorden ze over ruzies en doden bij een ander, kleiner festival. 'Ik vond het naïef om voor een voorstelling zo veel gevaar op te zoeken. Bovendien ging ik voor het eerst naar een derde wereldland. We verkozen het veiligere Benin, waar uitlopers van de Yoruba-stam voorkomen.'

Swarte hoopte vakbroeders te vinden die wellicht het decor zouden kunnen maken van zijn voorstelling. Ook een voorouder-cultusritueel stond op zijn lijstje. Maar bovenal wilde hij ontdekken hoe het de Yorubanen lukte hun armoede met waardigheid te dragen. 'Hun tweelingencultuur speelt daarbij een grote rol. Iedereen is in hun ogen altijd de helft van een tweeling. Als je een donker bos in loopt weet je je altijd beschermt door je wederhelft.'

De kennismaking werd een feest. 'Ze hebben een sterk volksgeloof zonder dat iemand daaraan macht ontleent. De hiërarchie is gebaseerd op een eeuwenoude cultuur van goden, halfgoden en koningen. Ik heb de huidige koning gegroet, zijn hofhouding, iedereen eigenlijk.'

Swarte schetste tekeningen van de egungun-drummers, gemaskerde mannen, die bij een begrafenis de doden kunnen oproepen. 'Foto's maken mag niet. Als je ze aanraakt krijg je een pak rammel van hun bewakers. Ze zeggen dat ze onder stroom staan.' Overal kocht hij voodoo-voorwerpen, zoals houten tweelingenbeeldjes. Hij wilde twee mannetjes, maar de handelaarster had alleen een mannetje en een vrouwtje. 'Maar het zíjn twee mannetjes', had ze uitgeroepen. 'Jij hebt toch ook tietjes!'

Die openheid charmeerde hem. 'In Nederland gebeurt alles geïsoleerd in leeftijdsclubjes. Daar weten ze wat samenleven is. Feestvieren doen ze met zijn allen. Nu weet ik weer waarom ik leeftijdsloze voorstellingen maak.' Natuurlijk voelde hij zich de rijke blanke toerist. 'Yovo!', riepen jochies. 'Bleekscheet'. 'Je bent rijk, geef geld', zeiden ouderen. Soms gaf hij een biljet, soms niet. Hij voelde zich een Hollander en betrapte zichzelf op de Nederlandse betweterigheid. 'Wij denken hier te weten hoe de wereld in elkaar zit. Nou, het werkt mooi anders.'

In de beoogde voorstelling wil Swarte laten zien hoe de wereld daar in elkaar zit. En hoe wij door de slavernij schuld hebben aan hun geschiedenis. Hij liep van de boom van het vergeten aan het begin van de route d'esclaves naar het eind, la porte de non retour. De meest indringende ervaring.

In zijn atelier in Haarlem leegt hij de krat met souvenirs: doeken met waxprint, scherven van het strand en mannekesbladen (posters over de plaatselijke haardracht ('Handig voor de poppen straks') en over een catwoman (half vrouw, half kat). 'Ze bestaat echt', had de verkoper gefluisterd.

Hij pakt een bundel stokjes, samengebonden met een lap, die hij vond op het strand. 'Dit is een ziel. Achtergelaten door iemand die niet naar zee wilde vertrekken.' Zo heeft de verbeelding voor Swarte altijd gewerkt: 'Als ik zeg dat het dat is, dan is het dat.' Hij voelt zich gesterkt dat hele volksstammen zo denken.

Of hij de reis naar Benin niet ook in zijn verbeelding had kunnen afleggen? 'Nee. Dan zou ik degene zijn die straks de de voorstelling bepaalt. Nu zijn zij dat. Ik weet nu dat het echt bestaat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden