Bespreking De late jaren van de Beatles

Yoko Ono dreef The Beatles niet uit elkaar, maar inspireerde Lennon juist in zijn vruchtbaarste jaren

Luister maar naar de prachtige heruitgaven van Imagine en The White Album, dat 50 jaar bestaat.

John Lennon en Yoko Ono gefotografeerd in hun suite in het Amsterdamse Hilton hotel. Beeld ANP

Had John Lennon Yoko Ono niet ontmoet, dan was het nooit misgegaan met The Beatles. Dat was zo ongeveer de gedachte onder miljoenen fans, toen de succesvolste popgroep die de wereld ooit had gekend in 1970 uit elkaar ging. Niemand in de periferie van John, Paul, George en Ringo werd door de buitenwereld zo gehaat als deze Japanse kunstenares, die sinds de lente van 1968 geen seconde van de zijde van John Lennon was geweken. Zij drong binnen in de hechte viereenheid waarvoor The Beatles werd gehouden. Een talentloos monster, dat alleen maar uit was op Lennons geld, een wig dreef tussen hem en McCartney, en daarmee een bom onder The Beatles legde.

De meeste Beatles-fans, maar ook veel van de biografen, hebben nooit moeite gehad om het moment aan te wijzen waarop het begin van het einde van The Beatles zich aftekende. Het aanwijzen van het moment waarop het begin van het einde van The Beatles zich aftekende, daar hebben de meeste Beatles-fans, maar ook veel van hun biografen nooit moeite mee gehad. Dat was op 30 mei 1968, de dag dat Yoko samen met John de Abbey Road Studios betrad. Daar waren zojuist de opnamen begonnen voor The Beatles, de dubbel-lp die The Beatles op 22 november 1968 zouden uitbrengen en die de geschiedenis in zou gaan als The White Album.  

Zij zou de sfeer daar dusdanig hebben verpest dat het tussen de vier Beatles nooit meer goedkwam. Hoe goed de plaat in de witte hoes ook was, het was ook een plaat van een band in verval, en daarvan was één persoon de oorzaak: Yoko Ono.

De witte dubbel

The White Album of ‘witte dubbel’, zo is de in witte hoes gestoken plaat van The Beatles gaan heten. The Beatles was de eigenlijke titel, met de letters in reliëf in het karton gedrukt. Verder was de kaphoes volkomen blanco. Geen titel, geen tekst en geen bandfoto’s of andere illustraties. Een reactie, verklaarde ontwerper Richard Hamilton, op de kleurenweelde van het vorige Beatles-album, Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band. De titelsuggestie kwam eveneens van hem. John Lennon had A Doll’s House in gedachten, maar er was net een plaat van een andere band met bijna dezelfde titel verschenen. ‘Hebben jullie al een plaat die The Beatles heet?’, vroeg Hamilton.

De vandaag verschenen schitterende luxe-editie van het album vertelt een ander verhaal. Wat op de vier cd’s vooral te horen is, is een band die het uitstekend naar de zin heeft. Vier muzikanten die samen rocken zoals ze dat nooit eerder gedaan hebben en die zelfs een beetje lol hebben met ‘indringer’ Yoko Ono.

Deze nieuwe uitgave van The Beatles komt een maand na het verschijnen van een andere multi-cd-heruitgave, de door Yoko Ono verzorgde box-editie van het album Imagine uit 1971. Het was John Lennons succesvolste soloplaat, waarop Yoko een belangrijke rol vervulde. Zet beide nieuwe uitgaven van stoeptegelformaat naast elkaar, dompel je onder in de muziek en de bijgesloten boekwerken, en je kunt niet anders dan vaststellen dat Yoko Ono de creativiteit van Lennon niet in de weg zat, maar die juist tot grote hoogte bracht. Hoe graag fans het ook anders zien: Lennon had in Yoko zijn muze gevonden. 

De drie vruchtbaarste jaren van John Lennon worden gemarkeerd door The White Album en Imagine, en begonnen, zo tonen de nieuwe uitgaven aan, met één liedje.

In het voorjaar van 1968 schrijft John Lennon in India een melodietje waar hij nog niet de juiste woorden bij heeft. Child of Nature heet het. Een mooi, teder liedje in de sfeer van Dear Prudence en Julia, twee nummers die hij eveneens in het Indiase Rishikesh componeerde. Alleen zouden deze twee wel worden afgemaakt en terechtkomen op de fameuze dubbel-lp.

Child of Nature niet. Lennon was ontevreden over de tekst. Pas drie jaar later, tijdens de opnamen voor zijn solo-lp Imagine, haalt hij het met een nieuwe tekst weer tevoorschijn. Het heet nu Jealous Guy en zal uitgroeien tot een van Lennons geliefdste liedjes. Een kwetsbare John Lennon zingt de regels ‘I didn’t mean to hurt you, I’m sorry that I made you cry’ met bijna tastbare emotie in zijn stem, om dan, als de woorden tekortschieten, over te gaan tot het fluiten van de melodie.

Tegenwicht

Omdat Yoko Ono rechthebbende is, mag met de Beatles-albums niets gebeuren zonder haar toestemming. Het was misschien logischer geweest als Yoko Ono tot 2021 had gewacht met een heruitgave van Imagine; dan bestaat het album 50 jaar. Maar Ono is inmiddels 85 en het is nog maar de vraag of ze 2021 haalt.  En ze weet ook dat ze met de nieuwe uitgave van het jarige White Album waarschijnlijk weer dezelfde modder over zich heen krijgt als altijd wanneer de laatste jaren van The Beatles ter sprake komen. Door tegelijkertijd met iets te komen dat juist aantoont dat John en zij zielsveel van elkaar hielden en een artistieke eenheid vormden, wil Ono hier mogelijk tegenwicht aan geven.

Yoko Ono in 2016. Beeld AP

Kijk bijvoorbeeld naar de (los uitgebrachte) film Imagine, een videoclip van 70 minuten waarin we twee mensen zien die zielsveel dol op elkaar zijn. Ook toont Ono aan dat ze haar man vooral in goede zin inspireerde. Jealous Guy was er zonder haar niet gekomen, net als het liedje Imagine. Voor dat nummer kreeg ze pas vorig jaar de juiste credits als co-auteur toegeschreven. Op een van de cd’s uit de box horen we Lennon in een interviewfragment toegeven dat zijn haantjesgedrag hem ervan had weerhouden haar invloed te erkennen: ‘Ik was destijds egoïstischer’, bekende hij in 1980, ‘en meer macho. Dus ik liet haar naam weg in de credits.’

Verval?

Het werk aan The White Album begint pas echt in mei 1968 als de Beatles zich in Esher, Surrey, in de bungalow van George Harrison voorbereiden op de plaatopnamen. Het is een jaar nadat hun beroemdste plaat, Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band, is verschenen. Daarna hebben ze moeite met het vinden van de juiste koers. Dat heeft alles te maken met de dood van hun manager Brian Epstein in augustus 1967. Die hield de vier goed in het gareel en wist wat er nodig was om zowel publiek als band tevreden te houden.

In mei 1968 ontbreekt het The Beatles aan leiding, al hebben ze inmiddels enige spirituele verlossing gevonden bij de Indiase goeroe Maharishi Mahesh Yogi. Op diens uitnodiging reizen de vier in februari af naar India voor een cursus transcendente meditatie. Daar, in Rishikesh, werken ze ook aan nieuwe liedjes. John blijkt bij terugkomst in mei met zo’n vijftien nieuwe nummers in zijn bagage het productiefst.

Maar alle vier hebben ze er zin in. Voordat ze met producer George Martin de studio ingaan, willen ze nog even goed repeteren. Ze spreken daags voor de eerste opnamedag af in de bungalow van George in Esher. Het spelplezier spat van de zogeheten Esher Demos af, een soort unplugged sessie avant la lettre. Vol goede moed stappen Paul, George en Ringo op 30 mei de Abbey Road Studios in. Maar het is voor iedereen schrikken als John ineens met Yoko aan zijn arm komt binnenwandelen.

John Lennon en Yoko Ono, 1969. Beeld ANP

Hier zou het verval van de Beatles hebben ingezet. John had de ongeschreven regel overtreden dat vriendinnen niet in de opnamestudio werden toegelaten. Yoko’s aanwezigheid tijdens de opnamen zou een verlammende werking op John en de andere Beatles hebben gehad. Dat was altijd het verhaal, maar beluistering van de 107 nummers leidt tot een andere conclusie.

Van verval is hier bepaald geen sprake.

De 77 liedjes en demo’s die de uiteindelijke dubbel-lp niet haalden, werpen een ander licht op de geschiedenis. Allereerst de 27 nummers die The Beatles bij George opnamen en die nu als de Esher Demos in de box zitten. Wat we hier horen, is een band die vooral veel plezier heeft in hun nieuwe, in India geschreven liedjes. De professionele viersporenrecorder die George thuis in Esher laat meelopen, zorgt ervoor dat wij nu, vijftig jaar later, kunnen genieten van zowel de aanstekelijke feestelijke stemming tijdens de repetities als de fraaie kwaliteit van de opnamen van deze demo’s.

Al haalt dat geluid het bij lange na niet bij de superieure kwaliteit die Giles Martin met zijn remix uit het  oorspronkelijke album haalt. Het lijkt wel alsof de zoon van producer George Martin iedere noot uit ieder instrument met een borsteltje heeft schoongepoetst. Er zit meer dynamiek in de muziek. In Helter Skelter rockt McCartney nog gemener, lijkt het, en ook in While My Guitar Gently Weeps horen we de solo van Eric Clapton net iets gemener janken.

Meezingen

Wie we ook duidelijker horen, is Yoko Ono, die als eerste Beatles-vrouw mocht meezingen, in het nummer The Continuing Story of Bungalow Bill.  Eén regel slechts, en even meezingen in het refrein met de mannen: meer was het niet, maar haar typerende, wat kirrende stem was genoeg om veel Beatles-fans in de gordijnen te krijgen. Wat deed ze daar, tussen de mannen? Zowel Paul McCartney als Ringo Starr gaven later te kennen dat het wennen was dat Lennon onafscheidelijk bleek van zijn nieuwe lief, maar van onderlinge spanning is niets terug te horen op de vijftig studio-outtakes op deze box. Sterker: de sfeer is optimaal, er wordt gegrapt en vooral fenomenaal samengespeeld. Op deze dubbel-lp horen we The Beatles dan ook echt sámenspelen, in plaats van dat alle stemmen en instrumenten worden over- en ingedubd. 

De bijdragen van John Lennon zijn behalve muzikaal af ook tekstueel volwassener dan op eerdere Beatles-platen. Hij heeft Paul al helemaal niet meer nodig, denk je, als je Dear Prudence hoort, of het ontroerende Julia, over zijn vroeg overleden moeder. In dat laatste nummer geeft hij voor het eerst blijk van zijn liefde voor Yoko Ono, die hij al kende voordat hij naar India was afgereisd. Hij was daar nog samen met zijn vrouw Cynthia, maar heimelijk al smoorverliefd op Yoko. Zijn muze, zo bewijzen zijn bijdragen aan The White Album.

Het is waar dat de onderlinge verhoudingen tussen The Beatles na dit album verslechterden. Ook zou de onverwoestbare tandem Lennon-McCartney nauwelijks meer op dreef komen. In 1970 was het echt op, maar dat kan ook gewoon te maken hebben gehad met ouder worden en versleten vriendschap.

De vraag of Lennon zonder Yoko Ono tot net zulke tijdloze liedjes was gekomen, is interessanter. Die kun je op grond van deze twee nieuwe uitgaven alleen maar met nee beantwoorden. De John Lennon in de jaren van The White Album tot en met Imagine was de beste Lennon, en die hadden we zonder Yoko Ono nooit gehoord.

The Beatles: The Beatles Anniversary Edition (6cd/blu-ray). Apple/Universal.

John Lennon: Imagine (4cd/2blu-ray). Universal.

Yoko Ono: Imagine John Yoko. Thames & Hudson. (Nederlandse vertaling verscheen bij Fontaine Uitgevers.)

John Lennon & Yoko Ono: Imagine/Gimme Some Truth (dvd). Eaglevision.

Beluister hier het oude The White Album:

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.