YO-YO MA

In bepaalde muziekkringen is de naam van cellist Yo-Yo Ma verboden. Te pathetisch. Te oppervlakkig. Maar hij kan prachtig spelen en weet grenzen te slechten....

ZEKER heeft hij Beroemde Musici in zijn wagen gehad, zegt de Amsterdamse taxi-chauffeur als hij hoort dat de rit naar het Concertgebouw gaat. Zo'n Chinese man met een bril en een grote koffer. Een cello, ja. Of hij van muziek hield, had die man gevraagd en inderdaad, met z'n vrouw mag de chauffeur best een stukkie genieten. Zei die man: ik laat twee kaarten voor u wegleggen. Stond er de avond van het concert toch een massa mensen bij het Concertgebouw, niet te geloven. Maar de kaarten lagen er. Voor hem en z'n vrouw.

Hartstikke aardige man, die Yo-Yo Ma.

Ook de New Yorkse taxichauffeur Dishashi Lukumwena zal zich Yo-Yo Ma nog lang heugen. Vrijdagavond 16 oktober bracht hij de Chinese Amerikaan met de grote koffer van Carnegie Hall naar het Peninsula Hotel. Geen van beiden merkte dat de koffer met de cello ter waarde van ruim vijf miljoen gulden in de kofferbak achterbleef.

De FBI en het leger kwamen er nog net niet aan te pas, wel werden onmiddellijk de taxicentrales en de patrouillewagens van de New Yorkse politie ingeschakeld om de yellow cab op te sporen. Vier uur later waren taxi en cello terecht. 'Een stomme fout', erkende Ma ruiterlijk. Het ging overigens niet om de Davidoff-Stradivarius uit 1712, die Yo-Yo Ma via Jacqueline du Pré kreeg, maar om de Venetiaanse Montagnana-cello uit 1733.

'Zat-ie met z'n hoofd weer ergens anders', grinnikt Concertgebouwdirecteur Martijn Sanders. Het is altijd rennen-rennen-rennen met Yo-Yo Ma, heeft hij geleerd. Voor de eerste aflevering van de Carte Blanche-serie van het Concertgebouw in 1992 wilde Sanders 'iemand die veelzijdig was, waarmee je ook iets kon met moderne muziek en opdrachten; iemand die het avontuur zocht'. Alsof hij de serie voor Yo-Yo Ma had bedacht.

'Dan doet hij country, dan weer bosjesmannen of tango en dan barok. Elk jaar wat anders', zegt cellist Pieter Wispelwey vlak voor hij op tournee naar Zuid-Afrika vertrekt. Wispelwey volgde zeven jaar geleden als 'student' de masterclass in het kader van de serie Carte Blanche en besprak op collegiaal niveau met 'docent' Yo-Yo Ma de ins en outs van de Bachsuites.

Een half jaar later leende Wispelwey zijn barokcello aan Ma, die zich er - met dat ding zo los tussen zijn knieën zonder pin op de grond - meer een cowboy dan een cellist mee voelde en beter op z'n gemak was in een duet met improvisator-cellist Ernst Reijseger. 'Hij is een moedig en nieuwsgierig man', vindt Wispelwey, 'maar het is misschien spannender voor hem, dan voor de liefhebbers.'

In bepaalde barokkringen, hoorde VPRO-presentator Han Reiziger bij wie de avontuurlijke cellist twee maal op bezoek was, mag je de naam Yo-Yo Ma niet eens noemen. Oude muziekspecialist Frans Brüggen vond de in 1997 uitgebrachte opnamen van de cellosuites van Bach verschrikkelijk. 'Pathetisch', oordeelde hij in een radioprogramma. 'Die man moet zelf componeren, maar geen Bach spelen.'

Maar hij is écht verschrikkelijk aardig. Zeggen Martijn Sanders, Pieter Wispelwey en Han Reiziger. Zegt ook Willem Breuker, die in 1992 als afsluiting van een tv-seizoen 'Reiziger in muziek' het stuk For Yo-Yo Ma componeerde voor de cellist, de Mondriaan Strings en zijn eigen Kollektief. Zegt praktisch iederéén die met hem heeft gewerkt, en schrijft bijna elke journalist die hem heeft gesproken.

De in 1955 in Parijs geboren cellist heeft tegen de vijftig cd-albums op zijn naam staan, grossiert in prijzen en awards, is wereldvermaard, maar heeft géén sterallures, hij is niet arrogant, blijft bescheiden, blijft gewoon. Sanders: 'Hij is vrolijk en leuk, maar neemt alles enorm serieus. Hij heeft enorm respect voor alles om hem heen.' Reiziger: 'De warmte die hij uitstraalt, hoor ik in zijn manier van spelen.'

'Hij is', zegt Susanna von Canon, 'meer dan een mens. Hij is een engel. Hij bestaat eigenlijk niet.' Lang voordat ze zakelijk leider van het Willem Breuker Kollektief werd, toen ze nog werkte bij Konzertagentur Schmid in Hannover, zat ze begin jaren tachtig toevallig met hem in het vliegtuig. 'Als ik te laf zou zijn hem aan te spreken, zou ik niet deugen voor mijn vak.'

Van Hannover tot Frankfurt en ook toen ze allebei door bleken te vliegen naar Boston - Ma verhuisde op z'n zevende met zijn ouders en zusje naar de VS - hebben ze aan één stuk door gekletst. Von Canon: 'Hij reisde natuurlijk business class, maar hij kwam gewoon bij me zitten.' Het eind van het liedje was dat Ma besloot zijn zaken voortaan over te laten aan Konzertagentur Schmid. En toen Von Canon in 1987 overstapte van de gevestigde klassieke wereld naar de licht anarchistische Amsterdamse ensemblecultuur vond Yo-Yo Ma dat fantastisch.

Dat ook engelen in hun jonge jaren stout kunnen zijn, weet moeder Ma als geen ander. Uit haar autobiografie My son Yo-Yo blijkt baby Yo-Yo koppig een nieuwe speen te weigeren, gaat de schooljongen Yo-Yo toch vissen terwijl zijn vader het verboden had en wordt de adolescent Yo-Yo op een goeie dag zo stomdronken dat hij bij de eerste hulp van het Roosevelt Hospital belandt. Maar dat waren natuurlijk uitzonderingen in een beschermde kindertijd met Papa Ma en Bach als rotsvaste pijlers.

'Zonder mijn vader was ik nooit aan de cello begonnen en ermee doorgegaan', vertelde Ma. Hiao-Tsiun Ma was muziekdocent en violist en vluchtte in de oorlog van Sjanghai naar Parijs. Daar hield hij zich op de been met Bach: 'de beste remedie tegen angst, eenzaamheid en honger. Het werd zijn meditatie-oefening, een soort gebed', volgens Yo-Yo. Later leerde hij zijn zoon de suites volgens zijn eigen didactische methode: elke dag twee nieuwe maten tot het hele werk erin zat. Yo-Yo Ma: 'Zo ben ik ermee opgegroeid, nee, vergroeid.'

En nog veel later, toen vader Ma verlamd op zijn sterfbed lag en niet meer kon praten, speelde zoon Yo-Yo de Sarabande uit de Vijfde suite van Bach. 'Neem de Sarabande uit nummer vijf', had Yo-Yo nog vóór dat moment ooit in een interview gezegd. 'Er is eigenlijk alleen een melodische lijn, toch hoor je ook de polyfonie. Het zijn slechts twintig maten, 108 noten, maar daarin klinken zowel verdriet en wanhoop, als verlangen en hoop.'

Hij is dus - objectief vastgesteld - onverwoestbaar aardig en doet daarmee zijn naam eer aan: 'vriendelijk paard', heet hij vrij vertaald volgens Moeder Ma. Hij is ook een familiemens: hij blijft nooit langer dan een week in Europa, omdat hij daarna weer bij zijn kinderen wil zijn, weet Martijn Sanders.

Susanna von Canon reisde als chaperonne van de beroemde cello van Hannover naar Stockholm, omdat Yo-Yo Ma nog even naar zijn gezin in Boston vloog. Hij is ook - eveneens internationaal vastgesteld - bovengemiddeld nieuwsgierig. Open, flexibel, niet vooringenomen, veelzijdig, onconventioneel en avontuurlijk, heet het in alle talen.

Hij speelt altvioolconcerten van Bartók en Mozart in bewerking voor cello, maakte jazzopnamen met violist Stephane Grappelli en trompettist Wynton Marsalis, doet countrymuziek met fiddler Mark O'Connor en bassist Edgar Meyer, pop met zanger Bobby McFerrin, tango met pianiste Kathryn Stott, speelt filmmuziek van John Williams en brengt werken in première van componisten als Tan Dun, Christopher Rouse, Richard Danielpour en Leon Kirchner (van wie Ma ook nog les kreeg aan de Harvard University). Naast, je zou het bijna vergeten, 'gewone' klassiekers als de concerten van Dvorak, Brahms en Elgar.

Hij wordt er evengoed om bejubeld als bekritiseerd, en niet alleen als het om de barok gaat. 'Hij weet grenzen te slechten', zegt Breuker, 'maar daarin is hij soms ook wel een beetje opportunistisch. Die Piazzolla's en die Bobby McFerrin moet je heel anders timen, daarvoor moet je toch een beetje jazzfeeling hebben.' Die video's Inspired by Bach waren vreselijk, vindt Von Canon, 'maar zoals mijn moeder zegt: al speelt hij het telefoonboek, dan nog is het prachtig'.

Wispelwey vindt hem 'bleek' in de tango's, te veel 'jaren vijftig Leonard Rose' in Bach en 'nogal oppervlakkig' in zijn crossover-flirts. 'Zeg maar dat zijn toon in de tango en Bach niet bloeit.' In het romantisch repertoire daarentegen ontstijgt hij alles, en als inspirator voor componisten van cellomuziek is volgens Wispelwey werkelijk een taak voor hem weggelegd: 'Het laatste decennium heeft hij de rol overgenomen die Rostropovich zo fantastisch heeft vervuld. Het is geweldig dat Yo-Yo Ma nu zijn gewicht in die schaal legt. Op langere termijn is dat veel beter dan alleen maar mooi spelen.'

Toch lijkt er systeem te komen in het onnavolgbare hink-stap-sprong-gedrag van Yo-Yo Ma. Vorig jaar begon hij het 'Silk Road Project', waarvan de nieuwe cd Solo (met stukken die hij komende zondag in het Concertgebouw speelt) het begin is. 'Het gaat niet alleen om een crossover met verschillende muziekculturen', zegt Martijn Sanders die al een paar jaar hierover met Ma in gesprek is. 'Hij wil de Zijderoute nieuw leven inblazen door belangstelling te wekken voor de authentieke muziekbeoefening langs de hele route. Maar hij wil ook op zijn cello meespelen, hedendaagse componisten opdrachten geven en onderzoek opzetten naar de invloeden van oost op west en omgekeerd.'

Yo-Yo Ma's onbegrensde en impulsieve ontdekkingsdrang heeft nu de omlijning gekregen van een weg die stap voor stap van west naar oost voert. Voor een Chinees die in het Westen is opgegroeid (en zelfs als ster van de westerse cultuur wordt aanbeden) is dat misschien wel meer dan een muzikale tocht pur sang. En is de cello van Yo-Yo Ma de pendant van de rode schoentjes van Dorothy uit The wizard of Oz, waarmee hij over zijn eigen, als Zijderoute vermomde, 'yellow brick road' danst.

Hij zoekt muzikale stijlen die hebben 'gezworven' en tijdens hun omzwervingen van allerlei culturen elementen hebben geabsorbeerd, schrijft Yo-Yo Ma in zijn artistic statement van het 'Silk Road Project'. Maar pas bij de bosjesmannen in de Kalahari-woestijn van Namibië besefte hij hoezeer muziek ook verbonden is met de aarde waar zij ontstaat. Dat ook een zwervende stijl ergens zijn roots moet hebben. En dat muziek werkelijk betekenis krijgt wanneer beide aspecten - het zwerven en het aarden - met elkaar in evenwicht zijn gebracht. Thuis is waar je bent. Tap your heels together, zei de fee tegen Dorothy.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden