PROFIEL

Yayoi Kusama: tijdloos, eindeloos en nooit stiploos

De Japanse kunstenares Yayoi Kusama schildert en tekent al zestig jaar stippen. Ze wil met polkadots de wereld redden, al gaat dat vaak ten koste van haar geestelijke gezondheid. Het Louisiana Museum in Denemarken toont een retrospectief.

Anna van Leeuwen
Yayoi Kusama bij haar kunstwerk Pumpkin (1994). Beeld Foto: Yayoi Kusama
Yayoi Kusama bij haar kunstwerk Pumpkin (1994).Beeld Foto: Yayoi Kusama

Het is intrigerend om te zien hoe een kunstenaar werkt. In het geval van Yayoi Kusama is het ook verontrustend. In de documentaire I Adore Myself (2008) staat de kunstenares op leeftijd in haar atelier, klaar om aan de slag te gaan. Een assistent helpt haar in een schort, knoopt het koordje op haar rug dicht. Voor Kusama ligt een groot wit doek, plat op de tafel. Ze neemt plaats, haalt de dop van een zwarte viltstift en begint.

En dan lijkt ze te krimpen. Haar aandacht gaat naar binnen, alsof ze dichtklapt of implodeert. Haast mechanisch tekent haar arm met kleine herhalende beweginkjes tot het doek volgroeit met stekels, tentakels, oogjes en stippen. Wat er vanbinnen gebeurt legt ze later uit: 'Wat betekent het om te leven? Iedere keer als ik een kunstwerk maak, verdwaal ik in die gedachte.'

Kusama is 86 jaar oud, maar werkt gestaag verder aan de schilderijen, tekeningen en installaties die haar wereldberoemd maakten. Herhalende patronen spelen de hoofdrol. Het bekendst werd ze met haar stippen. De documentaire van Takako Matsumoto is te zien in de tentoonstelling In Infinity, Kusama's uitgebreide retrospectief dat vanuit het Louisiana Museum in Denemarken de komende maanden door Scandinavië zal reizen; naar Oslo, Stockholm en Helsinki. Het biedt de kans grip te krijgen op deze dame, die succesvol én raadselachtig is, omdat haar kunst uit obsessies en soms ook uit hallucinaties voortkomt. Kunst maken is voor Kusama noodzakelijk, zowel symptoom als therapie, neurose én meditatie.

In het Louisiana Museum valt op hoe consistent Kusama's oeuvre is. Toen ze in de jaren vijftig nog in Japan bij haar ouders woonde, maakte ze al schilderijen in felle kleuren, gebaseerd op organische vormen, enigszins te herleiden tot de planten die ze in haar schetsboeken natekende. De vormen woekerden, ze had ze niet onder controle ¿ en dat zou zo blijven. Haar ouders probeerden haar schilderlust te temperen, ze wilden het liefst dat ze een succesvolle man zou trouwen, zoals haar zus deed. Eind jaren vijftig verliet ze haar ouderlijk huis, op aanraden van een arts, omdat hij die omgeving verstikkend had genoemd.

Infinity Nets (2013). Beeld Yayoi Kusama
Infinity Nets (2013).Beeld Yayoi Kusama
Self Obliteration (1966). Beeld Yayoi Kusama
Self Obliteration (1966).Beeld Yayoi Kusama

Penisvormige blobs

Ze kwam terecht in New York. Daar wisselden obsessies elkaar af: eerst schilderde ze grote doeken met een wirwar van lijnen (infinity nets noemde ze die), daarna maakte ze penisvormige blobs van gips. Een poos lang bedekte ze alles met macaroni. Daarna volgden de stippen, toen pompoenen, oogjes, spiegels en tentakels. Over de schilderijen met infinity nets vertelde ze: 'Mijn netten groeiden van de doeken af, ze begonnen de muren te bedekken, het plafond en uiteindelijk het hele universum.'

Door die oncontroleerbare scheppingsdrang en de bijbehorende obsessies doet Kusama's kunst sterk denken aan wat outsiderkunst wordt genoemd; kunst die buiten de kunstwereld tot stand komt, bijvoorbeeld in psychiatrische instellingen, soms in volledige afzondering. Kusama woont niet voor niets sinds 1975 op de open afdeling van een ziekenhuis, waar over haar geestelijke gezondheid wordt gewaakt, om te voorkomen dat ze ten prooi valt aan hallucinaties en paniek.

Uitzonderlijk is dat deze outsider zo wordt omarmd door de kunstwereld en het publiek. Een van haar infinity nets (No. 2) werd in 2008 voor bijna 6 miljoen dollar (ruim 5 miljoen euro) verkocht. Toch bijzonder voor een kunstwerk dat zichzelf schiep, op het doek groeide, terwijl de kunstenares het nakijken had. 'Ik ga door met maken, tot ik verdwijn in het proces.'

Bij de acceptatie en waardering van Kusama speelde timing een grote rol. De bestemming New York had de jonge kunstenares slim gekozen. Daar belandde zij in de kunstscene waar popart en minimalisme samen de dienst uit gingen maken, stromingen waarin haar kunst een plek vond, hoewel haar werk er inhoudelijk niet eens zo goed bij paste. Dat zij jong, mooi en nogal vreemd was, moet hebben geholpen. In New York experimenteerden kunstenaars met happenings, performances en nieuwe technieken. Die omgeving voedde Kusama ¿ en andersom. Zo breidde haar werkterrein uit van schilderkunst tot installaties en zelfs mode. In de jaren zestig begon ze steeds vaker op te treden in performances en op foto's als 'Hogepriesteres van Polkadots', maar ook als 'Hogepriesteres van de Naaktheid', die overigens niet helemaal naakt was, maar 'gehuld' in stippen.

Werk van Georges Seurat, The Eiffel Tower (1889). Beeld
Werk van Georges Seurat, The Eiffel Tower (1889).Beeld

Deens uitstapje

Het Louisiana Museum of Modern Art ligt in Humlebæk, zo'n 40 kilometer boven Kopenhagen. Naast wisselende tentoonstellingen en een uitgebreide collectie moderne kunst is er een prachtig beeldenpark aan het water. De museumwinkel houdt het stijlvol: hier geen Kusama-merchandise, terwijl dat bij eerdere Kusama-shows in New York en Parijs in overvloed beschikbaar was. Wel liggen tussen het Nordic Design kleurboeken voor volwassenen, geprezen om hun rustgevende werking. Koop zo'n boek en je waant je even een soort Kusama, zonder dat je hoeft te vrezen dat de tekening volledig met je aan de haal gaat.

'Orgies'

Die evenementen, waarbij zij naakte deelnemers met stippen beschilderde, hadden geen vrijblijvend karakter. Kusama probeerde met stippen de wereld te redden. 'Polkadots zijn een symbool van vrede. Ook de maan, die rustig over de hele wereld waakt, is een polkadot.' Haar performances op straat (die ze 'orgies' noemde) hadden als doel liefde en vrede te verspreiden. In november 1968 schreef ze een open brief aan Richard Nixon, die toen net tot president was gekozen, waarin ze hem uitnodigde samen met haar één te worden met 'Het Absolute' door elkaar met stippen te beschilderen. 'Kalmeer jouw mannelijke vechtlust', maande ze hem, tevergeefs. Kusama paste niet alleen perfect in de artistieke experimenteerdrift die in New York heerste, maar voelde zich ook verbonden met de heersende hippiesentimenten. Kusama nodigde 'blije mensen' uit deel te worden van haar kunst, net zoals zij zelf erdoor werd opgeslokt.

Toch verliet ze New York in 1973 en hoewel dat niet haar plan was, zou ze in Japan blijven. In haar autobiografie Infinity Net beschrijft ze dat ze naar haar appartement in New York wilde terugkeren, maar in Tokio last kreeg van hallucinaties. Ze vermoedde achteraf dat dit deels door de cultuurshock kwam. Ze was gewend geraakt aan New York en het Japan waarin zij opgroeide, bestond niet meer: 'Welk land is dit?, vroeg ik me af. Dit was niet Italië, Frankrijk of Amerika, maar het was ook niet Japan. Mijn thuisland had het goede van haar tradities verloren en werd lelijk door de modernisering.'

In 1975 werd ze in het ziekenhuis opgenomen. Hetzelfde jaar nog kreeg ze een grote solotentoonstelling in Tokio, met vooral collages. In 1977 maakt ze een collage met inkt, waterverf en herfstblaadjes: I Who Committed Suicide. Een vrouwengezicht is te zien, de ogen halfdicht; uit haar hoofd groeit een boom en in haar kapsel groeien infinity nets. Het lijkt in haar hoofd net zo te krioelen als in haar kunst.

Gestippeld werk van Damien Hirst, Abalone Acetone (1991). Beeld Damien Hirst
Gestippeld werk van Damien Hirst, Abalone Acetone (1991).Beeld Damien Hirst

Doodsbang

In de documentaire I Adore Myself rondt Yayoi Kusama de vijftigste tekening af uit de reeks Love Forever. Nadat die tekening van tafel is gehaald, applaudisseren haar assistenten. 'Wat knap dat u in uw late jaren nog zulk goed werk maakt.' Kusama, verbaasd: 'Wat zeg je? Ben ik in mijn late jaren?' Buiten beeld klinkt een ongemakkelijk lachje. Niemand durft Kusama te confronteren met haar leeftijd. Als haar daarnaar wordt gevraagd, op de dag van haar 77ste verjaardag, klinkt kortaf: 'Daar kan ik niet over praten.' In haar autobiografie schrijft ze: 'Elke minuut van de dag ben ik me bewust van de dood.' Misschien is de eindigheid, net als de oneindigheid, zo'n mysterie dat ze die liever in stilte overdenkt, terwijl ze in haar werk verdwijnt.

Geaccepteerd

Toen ze in 1989 voor het eerst weer in New York was, om de opening van een grote solotentoonstelling bij te wonen, schrok ze van wat ze in musea aantrof: 'Warhol, Lichtenstein, Jim Dine - iederhad meer dan veertig jaar lang hetzelfde gedaan. Het enige verschil was dat ze nu werden geaccepteerd.' De vitaliteit was weg, in haar eigen woorden. 'De grote appel was gaan rotten.'

Ze woont nog altijd in Tokio. Daar schreef ze ook gedichten, boeken en muziekstukken. Ze werkte samen met Louis Vuitton, voor de zomercollectie van het modehuis van 2012 (stippen op kleren) en met Coca-Cola (stippen op blikjes). Voor Kusama horen colablikjes met stippen even goed bij haar missie de wereld te verbeteren. Gevraagd naar de gigantische bedragen die voor haar kunst worden neergeteld, antwoordde ze: 'Ik houd me vooral bezig met hoe ik een nieuwe wereld kan creëren.' Een van de nieuwste schilderijen in de tentoonstelling heet Let's Stop the War. Kusama's missie is tijdloos en eindeloos, misschien zelfs zinloos. Geplaagd door paniek wordt ze ook nog steeds; een ander schilderij dat zij dit jaar maakte, heet Suicidal Whishes.

Yayoi Kusama: t/m 24/1, Louisiana Museum of Modern Art, Humlebæk (Denemarken). Catalogus 26,55 euro.

Roy Lichtenstein, Ohhh Alright (1964). Beeld Estate of Roy Lichtenstein
Roy Lichtenstein, Ohhh Alright (1964).Beeld Estate of Roy Lichtenstein

Dots op het doek

Georges Seurat
Neo-impressionist Seurat (1859-1891) schilderde de Eiffeltoren in januari 1889, twee maanden voor deze af was en bouwde het schilderij op uit korte penseelstreekjes. Seurat was geïnteresseerd in de werking van het oog. In zijn werk zie je mengkleuren, terwijl het eigenlijk losse stippen zijn.

Roy Lichtenstein
Lichtenstein (1923-1997) schilderde Ben-Day dots, een patroon van stippen uit de druktechniek, dat paste bij zijn favoriete onderwerp: opgeblazen plaatjes uit stripboeken. 'Ik wil dat mijn werk er geprogrammeerd en onpersoonlijk uitziet.'

John Baldessari
Baldessari (1931) begon als conceptuele schilder, maar verbrandde in 1970 zijn werken (in een performance getiteld Cremation Project), om zichzelf opnieuw uit te vinden. Voortaan zou hij fotografie, schilderkunst en collagetechnieken combineren in kunstwerken metopvallende, komisch geplaatste stippen.

Damien Hirst
Hirst (1965) maakte tussen 1986 en 2011 meer dan duizend spot paintings. 'Een manier om de vreugde van kleur te vatten', zei hij hierover. Hirst wilde dat de schilderijen er mechanisch uitzien, alsof ze niet met hand en kwast waren gemaakt. Zijn eigen handen kwamen er meestal niet aan te pas, want voor zijn schilderwerk heeft hij assistenten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden