Wunderbaum: 'ijzersterke acteurs' op zoek naar de tijdsgeest

Profiel Wunderbaum

Theatercollectief Wunderbaum staat extra in de belangstelling op het Holland Festival. De acteurs weten in hun stukken de tijdgeest te pakken, als acteur én mens.

Beeld Daniel Cohen

In de motregen op de dinsdagochtendmarkt van Valkenswaard flyers uitdelen, in Beatleskostuum en met een gasfles voor de heliumballonnen. Zo begon het ongeveer. Ze heetten nog Jonghollandia en ja, dat was een publicitair dieptepuntje. Allemaal voor de Magical Brabant Mystery Tour, een bij nader inzien nog niet helemaal geslaagde voorstelling. Maar aan de inzet lag het niet. Vijf jonge makers, één collectief, met een overtuiging. Theater moest zijn: de wijken in, mensen bereiken die niet naar toneel gaan. Geen gedoe met grote zalen, geen pers.

Inmiddels zijn ze zestien jaar verder, is Wunderbaum een collectief van naam en staan ze centraal op het Holland Festival 2016, met voorstellingen, seminars en een film. Het werk dat ze hier presenteren heeft de typische signatuur die er al was toen ze nog Jonghollandia heetten: actuele thema's, maatschappelijke betrokkenheid, vrijelijke vermenging van feit en fictie, humor.

Neem bijvoorbeeld hun eerste film Maybe Sweden uit 2006. Hierin spelen ze een stel vrienden dat in Spanje een rustige vakantie wil hebben, met zon, boeken en tapas. Dan zien ze zich geconfronteerd met een groep bootvluchtelingen die er hopen een menswaardiger bestaan te vinden. De stuntelige manier waarop het clubje reageert is ongemakkelijk en herkenbaar: de een schiet in een bevoogdende houding, de ander is totaal onthand, de volgende geïrriteerd. Wat is geacteerd, wat is documentair? En hoe kwamen ze aan die Ghanese cast? Plus: wat zou je - de kijker - zelf doen in die omstandigheden?

Net als in hun nieuwste docudrama Stop Acting Now is de toon nooit belerend en is er altijd sprake van een komische noot.

Ze, dat zijn: Maartje Remmers, Marleen Scholten, Wine Dierickx, Matijs Jansen en Walter Bart. Afgestudeerd aan de Toneelacademie Maastricht en meteen daarop belet gevraagd bij regisseur Johan Simons, toentertijd de baas bij ZT Hollandia. Hij nam het clubje - losjes - onder de vleugels.

Van het strenge beginpunt (kleinschalig, de wijken in) zijn ze teruggekomen. 'Het werd doelgroeptheater, dat was niet ons ding', zei Walter Bart later terugblikkend tegen de Volkskrant. 'Toch is daarmee wel de kiem gelegd voor ons werk: de locatie, het improviseren.'

Het artikel gaat hieronder verder.

Wie dan Stop Acting Now ziet, schiet onwillekeurig in de lach: daar heb je de doelgroepen (zo ongeveer) weer. Want de acteurs hebben besloten te stoppen met het vak om ieder op eigen wijze iets belangwekkends voor de wereld te gaan doen. De film (met als coda een korte voorstelling) vormt het sluitstuk van hun project The New Forest, waarmee ze van 2013 tot 2016 op verschillende manieren en met verscheidene maatschappelijke partners mogelijkheden voor een alternatieve samenleving verkenden.

'Ze proberen de tijd te pakken', zegt Johan Simons nu desgevraagd. 'Ze nemen vol deel aan de maatschappij waarin ze leven, als mensen en als acteurs.' Vluchtelingen, xenofobie, de nasleep van 9/11, overconsumentisme, de werking van de democratie (of het falen ervan), verborgen armoede, verwarring van het individu in een wereld vol smileys, seks en succesverhalen, het milieu, burgerinitiatieven - van 2001 tot nu zijn dit voor hen onderwerpen van onderzoek, voorstellingen en films.

Toen Simons in 2005 Eindhoven voor Gent (en later München) verwisselde, ging Jonghollandia Wunderbaum heten. De verbondenheid bleef; zo maakten ze samen de prachtige Tien Geboden, een theatermarathon bij NTGent naar de successerie van de Poolse cineast Krzysztof Kieslowski. 'Die gasten zijn ijzersterke acteurs die zichzelf ter discussie stellen', aldus Vlaams collega Frank Focketyn in De Morgen. 'Kritisch maar constructief, dat is een zeldzaamheid. Ik heb genoeg producties meegemaakt waarbij veel geblaat te pas kwam en weinig wol. Wunderbaum heeft veel wol.'

Momenteel doet Simons voor Wunderbaum de eindregie van The Future of Sex, dat op het Holland Festival in première gaat. 'Zij maken deel uit van mijn wereld en ik van de hunne. Toneelvader, welnee. Als ik binnenkom zullen ze eerder denken: 'Hee! Daar heb je die ouwe gek weer'. Zoiets. En ík voel me als een kind in een peuterspeelzaal, vrij en thuis, ik vind het heerlijk om met ze te werken. Als ik ze verzoek om van links naar rechts te kruipen en om te rollen, dan proberen ze dat gelijk. Ze gaan in op al mijn ideeën en verwijzen ze dan met evenveel gemak naar de prullenbak.'

Ook Wunderbaum is vaker in het buitenland gaan spelen. Simons: 'Ze kunnen zich aanpassen, maar blijven zichzelf in München, Berlijn of New York. Ze zijn trouw en benaderbaar, of het nu gaat om de portier, Arnon Grunberg, of God zelf: ze luisteren in alle gevallen even serieus.'

Niet altijd schrijven de Wunderbaumers hun eigen teksten. In 2011 speelden ze Onze paus van Grunberg, een geestig stuk over een Vlaming die het werk van Hugo Claus in Polen wil verspreiden. Er komt een keur aan thema's langs, van katholieke misstanden tot terreurdreiging. Ook de band met Grunberg bleef. De auteur speelt mee in The Future of Sex, dat hij zelf schreef en nu op het Holland Festival is te zien.

'Arnon is open, nieuwsgierig, niet bang een taboe te doorbreken, waarbij moraliteitskwesties vaak meespelen - en dat is ook des Wunderbaums. Ze stellen voortdurend vragen waar we onrustig van worden', zegt Simons.

Maar dat is ook intensief. Al vanaf het begin nemen de leden (nu rond de veertig jaar) af en toe afstand van elkaar en spelen ze met anderen.

Arnon Grunberg Beeld anp

Want zoals Matijs Jansen in een groepsinterview eerder al zei tegen de Volkskrant: 'Mij wordt altijd gevraagd: hoe gaat het met júllie?' En Wine Dierickx: 'Ge moogt elkaar niet opslorpen. Het is belangrijk dat we erbuiten dingen meemaken.' De Vlaamse Dierickx staat nu met partner Ward Weemhoff (van collectief De Warme Winkel) in de coproductie Privacy (zie hiernaast).

Ze hebben elk zo hun eigen rol in het collectief, zegt Simons, maar hij kan de vinger er niet precies achter krijgen. 'We kijken allemaal op een eigen manier naar een scène', aldus Walter Bart eerder. 'Ik zal die altijd op een psychologische manier benaderen, Marleen op meer beeldende wijze, Maartje is de meest kritische, Matijs de meest praktische.' In Stop Acting Now zien we dit op vaak hilarische wijze en allemaal nèt weer anders langskomen en valt alles wonderlijk mooi samen.

Voor het volledige Wunderbaum-programma in het Holland Festival: hollandfestival.nl


Naakt is een goed kostuum

Door: Xanne Visser

Acteurskoppel Wine Dierickx en Ward Weemhoff staat naakt op het toneel in een voorstelling over hun privacy. Huh?

Diarree, exen, anale seks en een onvervulde kinderwens. Die onderwerpen komen aan bod in de nieuwe voorstelling Privacy, van acteurskoppel Wine Dierickx (38) en Ward Weemhoff (32). Het theaterstuk onderzoekt de grenzen van het privéleven, dus ook die van henzelf, maar praten over hun huwelijkse beslommeringen zijn ze inmiddels beu. 'Het idee van een koppel is blijkbaar intrigerend,' zegt Weemhoff. 'Voor de première in Berlijn hadden we zelfs een interviewverzoek van de roddelpagina van het Duitse dagblad Bild.'

Zij is van acteursgroep Wunderbaum, hij van theatergezelschap De Warme Winkel. De samenwerking tussen de twee collectieven ontstond door de aandacht voor 'privacy' in de media. Weemhoff: 'Afluisterpraktijken van de NSA, privacyschendingen door Facebook, rondcirkelende wraakporno: het was de afgelopen tijd onderwerp van gesprek. Toch delen mensen onophoudelijk verhalen en foto's van zichzelf op sociale media. Zo'n prikkelend onderwerp wilden we omvormen tot theater.'

Hun zoektocht begon bij iconische kunstenaarskoppels, die vanaf de jaren zestig het onderscheid tussen kunst en privé vervaagden. John Lennon en Yoko Ono maakten van hun huwelijksreis een publieke bed-in voor wereldvrede, kunstenaar Jeff Koons en zijn vrouw Cicciolina (pornoactrice) deelden hun seksleven via expliciete fotoreeksen. Tijdens de voorstelling beelden de acteurs de koppels uit via filmfragmenten, zichtbaar op een LED-gordijn.

Achter dit gordijn schuilt de leefruimte van Dierickx en Weemhoff. De huis-, tuin- en keukenomgeving met een onopgemaakt bed, keukentafel, volle ijskast en een verdwaalde sigaret, is geïnspireerd op het kunstwerk My Bed van Tracy Emin - die in 1988 haar beslapen bed exposeerde. In de leefruimte delen ze persoonlijke verhalen, een idee dat ze uit een theorie van de Sloveense filosoof en socioloog Slavoj Žižek haalde. Dierickx: 'Žižek gelooft niet in het diepe, innerlijke zelf van de mens, dat de 'ware ik' schuilt achter een masker. Volgens hem zit in dat masker juist de persoonlijkheid: menselijk gedrag laat zien wie een persoon is. Het diepe, innerlijke zelf noemt hij een berg shit. Onze twist is dat masker van shit te dragen, door ons privéleven te delen.'

Het paar deed improvisatieoefeningen om de 'shit' bloot te leggen. Dierickx: 'Er waren geen grenzen meer en we gingen de gêne voorbij.' Met die code deelden ze ongemakkelijke verhalen: over overspelige vrienden, hun lichamelijke relatie of 'seks met een ex'. Weemhoff: 'Wine beschrijft in een monoloog een eerdere relatie als een 'aaneenschakeling van orgasmen'. Iedereen kijkt dan naar mij. Ben ik een tweederangs vriend, gelijkwaardig of zijn we onvergelijkbaar?'

Het koppel geeft zich ook letterlijk bloot - als Adam en Eva verschijnen ze op het podium. Hun vijgenblad is een script, totdat ze daaruit moeten voorlezen. Dierickx: 'Kledingstukken voelden als verhulling, maar naakt werkt goed als kostuum.' Weemhoff: 'Alhoewel, kostuum. Wine heeft een vrij gedetailleerde ode aan mijn piemel, over hoe ze die na theatrale naaktscènes plots in een privéomgeving leerde kennen. Dan voel je het publiek wel naar je lul kijken.'

Ondanks alle ontberingen is het duo verbaasd wanneer bezoekers achteraf - of journalisten tijdens interviews - vragen naar hun privéleven. Dierickx: 'We hebben onze privacy ingezet voor dit stuk, maar het blijft theater. Op het toneel speel ik een rol, ook al speel ik mezelf.' Op de première werd verschillend gereageerd: sommigen vonden het provocerend, anderen kregen een brok in hun keel. Weemhoff merkt dat hij zelf na de voorstelling minder waarde hecht aan privacy. 'De ophef gaat altijd over het verliezen van privacy, maar ik heb gemerkt dat dit niet zo pijnlijk is. Toch hoef ik mezelf even niet meer te spelen, er valt weinig meer over mij te zeggen.'

Zonder vijgenblad

'Wine heeft een vrij gedetailleerde ode aan mijn piemel, over hoe ze die na theatrale naaktscènes plots in een privéomgeving leerde kennen. Dan voel je het publiek wel naar je lul kijken.'

Ward Weemhoff in het stuk Privacy

John Lennon en Yoko Ono tijdens hun huwelijksreis. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.