Woorden als doelgerichte pijlen

De Amerikaanse schrijfster Susan Sontag was ‘niet in staat tot ongeïnteresseerdheid’. Twee jaar na haar dood zijn haar gepassioneerde toespraken en essays gebundeld....

Met haar dood kan het oeuvre van de Amerikaanse prozaïste-essayiste Susan Sontag (1933-2004) niet als afgesloten worden beschouwd. In voorbereiding zijn keuzes uit haar dagboeken, brieven en verspreide essays. Die postume vloedgolf wordt ingeluid met een uitgave waar ze vergevorderde plannen voor had, een collectie essays en toespraken over literatuur, politiek en fotografie. At The Same Time, een titel als een verbindingsstreep, typeert de auteur die weigerde estheticisme en moralisme los van elkaar te zien.

Literatuur die verhaal en reflectie mengt had haar uitgesproken voorkeur. Die geeft je bij uitstek een besef van de uitgestrektheid en complexiteit van de wereld, opponeert tegen simplificaties, is een reis in den vreemde die je doet begrijpen waarin andere mensen anders zijn.

Toen ze tien was en in Arizona woonde, stortte Susan zich op de boeken van Duitse meesters als Goethe en Theodor Storm. Decennia later hoorde ze van Fritz Arnold, de redacteur van haar Duitse uitgever Hanser, dat die in 1943 in een kamp voor Duitse gevangenen in datzelfde Arizona verbleef – en dat hij zijn tijd daar uitzat door het lezen en herlezen van Engelse en Amerikaanse klassiekers.

Ze verbleven in hetzelfde land, de Duitse gevangene en het Amerikaanse meisje met een Russisch-Litouws-joodse achtergrond – waarmee Sontag uiteraard doelt op het tweede, virtuele paspoort dat zij met Arnold deelde, dat van de literatuur, dat toegang verschaft tot de onbegrensde ‘zone van vrijheid’.

Fel verzet ze zich tegen de neiging onder hedendaagse kunstbeschouwers om schoonheid niet langer bij de naam te noemen en te vervangen door ‘interessant’. Uit angst voor elitair te worden versleten plakt men dat oordeelloze oordeel overal op. Foeilelijke beeldende kunst mag gewoon meedoen, want het is immers, hoe zullen we het zeggen, toch wel interessant.

De vrees voor moralisme werkt een gevaarlijk nivellerende kunstkritiek in de hand. Schoonheid zou iets van vroeger zijn – kun je echt niet meer mee aankomen. Maar ons vermogen om geraakt te worden door schoonheid is onverwoestbaar, zelfs in tijden van oorlog en ziekte, brengt Sontag daar tegenin. En sputter dan niet tegen dat een mooie zonsondergang geheel buiten de mens om bestaat: dat wij die kunnen waarderen, is een kwestie van bewustzijn, geest, onderscheidingsvermogen. Stel je voor dat we een zonsondergang ‘interessant’ noemden. Het zou de dood in de pot zijn.

Na dit prikkelende startschot trekt Sontag de literaire arena binnen, om met woorden als scherpgepunte, doelgerichte pijlen een aantal pleitredes af te steken voor schrijvers die ooit in de marge verzeilden, of door de gevestigde kritiek stelselmatig stiefmoederlijk zijn bedeeld. De Russische dokter Leonid Tsypkin (1926-1982), die in zijn roman Zomer in Baden-Baden (1980) een actuele reis naar Leningrad doorsnijdt met de historische reis van het jonge echtpaar Dostojevski van Petersburg naar Dresden, is zo’n typisch geval van een grensoverschrijder naar wie Sontags hart uitgaat. Of Victor Serge, een Rus die in het Frans schreef, een bolsjewist die later anti-communist werd en die westerse fellowtravelers al in 1939 waarschuwde voor de gruwelen van de Goelag. Vergeefs. Maar zijn werk kan worden herontdekt.

Een onvermoeibare activist, schrijft Sontag over Serge, ‘niet in staat tot ongeïnteresseerdheid’. Een eigenschap die haar zelf ook kenmerkte. De boeken die Sontag aanbeveelt zijn verkenningen van andere culturen en tijden, exemplarisch voor de reikwijdte van literatuur.

Buíten die zone van vrijheid kan de behoefte aan reflectie schrikbarend ontbreken, zoals Sontag merkte in de eerste tijd na de aanslagen op het World Trade Center van11 september 2001. Haar vaststelling dat Amerika toen reageerde met onvervalst patriottistische retoriek, en met een oorlog (‘een metafoor’) tegen een niet-aanwijsbare vijand (‘het terrorisme’), werd in haar woonplaats New York en omstreken als een subversieve daad gezien.

Daar wilde ze juist op wijzen, dat de simplificerende ‘jihad language’ van de Amerikaanse regering elke vorm van debat uitsloot. De reis in den vreemde die Bush vervolgens begon door Irak binnen te vallen, was een gans andere dan Sontag haar leven lang hartstochtelijk heeft voorgestaan. Arjan Peters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden