Wonderschone productie The Rake's Progress is staaltje theatraal vernuft

Theater (opera) - De Nationale Opera

Een verbluffend rake enscenering van Stravinsky's opera, waarin het decor net als het verhaal razendsnel van gedaante kan wisselen. Er ontstaat een mooi samenspel tussen de zangers en de eersteklas musici van het Nederlands Kamerorkest.

Paul Appleby als Tom Rakewell en Kyle Ketelsen als Nick Shadow in The Rake's Progress. Beeld Monika Rittershaus

Simon McBurney, de Engelse regisseur die bij De Nationale Opera eerder de opzienbarende producties A Dog's Heart en Die Zauberflöte maakte, levert met The Rake's Progress (De loopbaan van een losbol) opnieuw een staaltje theatraal vernuft.

The Rake's Progress;
Van Igor Stravinsky, door De Nationale Opera. Enscenering: Simon McBurney. Met Paul Appleby, Julia Bullock, Kyle Ketelsen, koor van De Nationale Opera en Nederlands Kamerorkest o.l.v. Ivor Bolton. 1/2, Nationale Opera & Ballet, Amsterdam. T/m 21/2.

Alles is nog mogelijk in de podiumvullende blanco papieren doos waarin hij Stravinsky's opera situeert. Tom Rakewell zou kunnen trouwen met zijn geliefde Anne Trulove. Annes vader zou zich over zijn bedenkingen tegen zijn zorgeloze aanstaande schoonzoon heen kunnen zetten. En kijk, daar verschijnt op de wanden een idyllisch landschap, met het verliefde stel als middelpunt. Als je geluk hebt, zingt Tom, hoef je je niet in te spannen. Dan valt het goede leven je vanzelf in de schoot - maar in de orkestbak voorzien de fagotten dit credo van monkelend commentaar.

Ik wou dat ik geld had, fantaseert Tom verder, en daar verschijnt de eerste scheur in de idylle. De duivelse Nick Shadow trekt het papier stuk. Door het gat dat hij heeft gemaakt stapt hij Toms wereld binnen. Hij belooft hem een gigantische erfenis, maar daar is een voorwaarde aan verbonden. Eerst moet Tom met deze Nick Shadow naar Londen.

In de verbluffend rake enscenering van McBurney kan de omgeving razendsnel van gedaante wisselen. Op de wanden van de doos projecteert hij de reis van Tom en Nick Shadow naar Londen (voorbijtrekkende landschappen), de stad (rennende mensenmassa's, wolkenkrabbers waar je met een lift doorheen raast) en de niksige, decadente scène van poenerigheid en seks waarin Nick Shadow Tom introduceert.

Steeds verder raakt Tom verwijderd van het zuivere landleven en zijn eerlijke liefde voor Anne, steeds meer wordt hij een karikatuur in een belachelijk paars kostuum. Het verval van zijn leven, compleet met een huwelijk met kermisattractie Baba de Turk, 'de vrouw met de baard', is niet meer terug te draaien.

Anne komt hem achterna. Ze blijft hem haar liefde toezingen, zelfs als hij berooid en beroofd van zinnen in een inrichting is opgenomen. Julia Bullock, met haar warme, zuivere stem, maakt Anne tot een aandoenlijk oprecht personage. Ook tenor Paul Appleby is goed gecast. Hij laat Tom overtuigend veranderen van een overmoedige jonge dwaas in een gebroken man. Kyle Ketelsen is een bedrieglijk charmante Nick Shadow. Ook als zanger is hij uitstekend in vorm. Er zijn goed getroffen bijrollen van David Pittsinger (vader Trulove) en een dollende Andrew Watts (Baba de Turk).

Onder leiding van Ivor Bolton ontstaat een mooi samenspel tussen de zangers op het podium en de eersteklas musici van het Nederlands Kamerorkest in deze wonderschone productie.


Stravinsky's enige opera

De componist wilde dit 18de-eeuwse verhaal op z'n 18de-eeuws vertellen: briljant.

The Rake's Progress (1951) is de enige opera van Igor Stravinsky (1882-1971). In lengte is het zijn grootste werk. Het idee ervoor ontstond in Chicago. Daar zag de bijna 70-jarige componist op een tentoonstelling een soort stripverhaal in prenten, van de 18de-eeuwse kunstenaar William Hogarth, A Rake's Progress. Daarmee had hij het onderwerp voor zijn nieuwe stuk gevonden. Het moest een nummeropera worden die teruggreep op technieken uit de 18de eeuw, met aria's, recitatieven, koren en ballet. Voor het libretto vroeg hij de schrijver en dichter W.H. Auden. 'Voel je helemaal vrij in de omgang met het onderwerp. Maak het zo eigentijds als ik Pergolesi behandelde in mijn Pulcinella', zei Stravinsky hem. Auden en zijn co-librettist Chester Kallman voegden aan Hogarths verhaal figuren toe als Anne en Nick Shadow en maakten zo een hedendaagse variant op de Faustlegende.

Door de muziek kijk je vanaf de zijlijn toe bijToms lotgevallen. Directe emoties houdt Stravinsky op afstand, maar op cruciale momenten wijkt hij van die opzet af.

Na Toms reis vol dwalingen volgt het démasqué. Tom is alle bezit kwijt en blijft met Nick Shadow op een kerkhof achter. Ineens ziet hij de gespleten hoeven van zijn kompaan en beseft hij wie hij al die tijd heeft vertrouwd. Ook muzikaal is dit het moment van de waarheid. Het klavecimbel, dat de hele avond brave 18de-eeuwse begeleidingsfiguren heeft gespeeld, grauwt ineens in grimmige dissonanten. En uit de orkestbak klinkt een Stravinskyaanse versie van een van de beroemdste scènes uit de operageschiedenis: de grafscène uit Mozarts Don Giovanni. Het vormt niet alleen het dramatische hoogtepunt in The Rake's Progress, maar ook de briljante afsluiting van Stravinsky's neoklassieke periode.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.