Drama

Within the Whirlwind

Het strafkamp als absurd noodlot

Weinig kampdrama's waarin zóveel literatuur voorbij komt als Within the Whirlwind. Aan het begin van de film stuwt de Russische Jevgenia Ginzburg (Emily Watson), in de jaren dertig literatuurprofessor aan de universiteit van Kazan, haar studenten tot woeste hoogten met Sovjet-propaganda-poëzie. Wanneer ze na valse aantijgingen van Trotskistische activiteiten in de cel belandt, prevelt ze dichtregels van Osip Mandelstam om haar verstand te bewaren. En in de Siberische goelag draagt ze niet alleen Gontsjarovs Oblomov voor aan haar kampgenoten, maar treft ze ook nog eens een charmante arts (Ulrich Tukur) die al net zo graag aan het citeren slaat als zijzelf.


Zo begeleiden regisseur Marleen Gorris (Antonia, Gebroken spiegels) en scenariste Nancy Larson elke fase van Ginzburgs gevangenschap met poëzie en proza. De film, naar Ginzburgs gelijknamige memoires, wint daarmee aan sfeer en diepte, zonder stijf of pretentieus te worden. En nog vaker contrasteren die afgewogen regels effectief met de erbarmelijke omstandigheden waarin Ginzburg verzeilt raakt, als een van de vele onschuldige slachtoffers van Stalins schrikbewind.



De eerste drie kwartier, waarin ze vergeefs opbokst tegen het paranoïde plan dat tegen haar gesmeed wordt, is veruit het beste deel van de film. In hoog tempo toont Gorris hoe Ginzburgs evenwichtige leven op een kafkaëske nachtmerrie uitloopt. Bij wie ze haar onschuld ook bepleit, het strafkamp blijft haar absurde noodlot; wanneer ze ’s nachts slapeloos in bed ligt, en zware laarzen de trap opstormen, lijkt het onafwendbaar dat die stappen bij haar deur zullen eindigen.



Emily Watson overtuigt volkomen als Ginzburg. Je ziet én hoort een vrouw die te sterk is om zich door haar zinloze vervolging te laten breken. Jammer dat de vrouwen met wie ze in het kamp hartsvriendinnen wordt, veredelde figuranten blijven – terwijl Gorris duidelijk méér voor ogen stond. Af en toe mogen ze iets zeggen, elkaar in de haren vliegen of een ontroerende scène delen; maar De dood van de één, het afscheid van de ander, het maakt te weinig indruk.



De film is er dan te anekdotisch voor, te veel een opeenvolging van losse scènes die samen geen eenheid vormen. Problematisch is ook het tijdsbesef; Ginzburg zat tien jaar vast in het kamp, maar die duur komt nauwelijks over. Misschien maakt Gorris te weinig ruimte voor de sleur van dagen, weken en maanden die allemaal op elkaar lijken en gebeurt er, met de romance tussen Ginzburg en de dokter, simpelweg te veel wat de aandacht van al die monotonie afleidt. Het is alsof die relatie in enkele maanden opbloeit, in plaats van in honderden dagen.



Zo wordt geen enkele gevoelige snaar écht geraakt, en beklijft Within the Whirlwind te weinig voor een film over zo’n dramatisch onderwerp.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden