Kleurstof Wit

Wit reflecteert alle kleuren – en daarmee bevat het een verborgen politieke boodschap

Kleuren hebben al eeuwen een betekenis die soms bewust, maar meestal onbewust, een rol speelt bij het beoordelen van beelden uit kunst en actualiteit. Zoals wit. Een kleur die zelden staat voor iets negatiefs.

Beeld Alex Wong / Getty

Er wordt wel gezegd dat de tactiek van president Trump afleiding is. Als dat zo is, dan werd hij glorieus overtroffen in zijn spel tijdens de State of the Union afgelopen februari in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. Hij kon praten wat hij wilde, wat de kijker onthield was: wit. Bijna alle vrouwelijke Democratische leden van Congres, zie de foto hierboven, en een enkele man, droegen wit. Een visuele sneeuwstorm op de tribune, die vooral solidariteit uitstraalde. Het was alsof de kleur elke suggestie van vrouwelijke competitie oploste. Vrouwen zijn gewend verdeeld te worden, we hebben onderlinge competitie geïnternaliseerd. Iedereen doet moeite voor een plek bij de macht en om daar te komen ontstaat er soms onwillekeurig een krabbenmandeffect: we duwen elkaar naar beneden. Dat wordt, misschien ook onbewust, uitvergroot met taal: zeg ‘catfight’, en je suggereert dat vrouwen geen volwassen debat kunnen voeren. Zeg ‘hysterisch, en je suggereert dat de woede van een vrouw niet serieus genomen hoeft te worden. Maar Trump heeft vrouwen in de Amerikaanse politiek verenigd, dat werd in één snelle blik helder.

Vorige week schreef ik hier dat de afgelopen jaren demonstranten steeds vaker één kleur dragen. Maar dat was natuurlijk niet nieuw; honderd jaar geleden waren het de suf­fra­get­tes, voorvechters van vrouwenkiesrecht, die lieten zien dat een politieke boodschap beter aankomt met een krachtig visueel signaal. In Engeland droegen ze paars en groen, in de VS wit; het zal indruk gemaakt hebben in de kranten, die in die tijd net nieuwsfoto’s plaatsten. Wit stáát vrouwen ook geweldig. En er zit een verborgen politieke boodschap in: wit reflecteert álle kleuren. Wit is achromatisch, witte objecten reflecteren alle golflengtes van het zichtbare spectrum. Het zal geen toeval zijn dat Jasper Johns de Amerikaanse vlag ontdeed van kleuren en schilderde in wit, in zijn beroemde collage-schilderij White Flag:

Jasper Johns, White Flag, olieverf en collage, 1955, The Metropolitan Museum of Art, New York City Beeld Collectie MET New York

De Hollandse Maria de Kaersgieter voerde haar eigen kleurpolitiek in de 17de eeuw, toen ze zich in een witte satijnen jurk liet schilderen naast haar in zwart geklede man. Een vrouw die ruimte durft in te nemen, zie hier; Maria’s jurk beslaat een derde van het hele schilderij: 

Bartholomeus van der Helst, Portret van Abraham del Court en Maria de Kaersgieter (detail), olieverf op doek, 1654, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam Beeld Collectie Boijmans van Beuningen

Glanzend wit met zilveren borduursels en diepe grijze schaduwen tussen de plooien. Haar man was staalmeester en hield zich dus professioneel met stalen stof bezig, dat zal hebben meegespeeld. Maria voert ‘visueel’ politiek voor haar man.

Dat wit een van de meest symbolisch beladen kleuren is in alle tijden en culturen maakt het huidige debat over huidskleur ook ingewikkeld. ‘Wit’ krijgt steeds vaker de voorkeur boven ‘blank’, en ‘blank’ is zeker een niet-neutrale term, maar wat betreft collectief begrepen symboliek overtreft wit het grandioos. Wit staat vrijwel in elke cultuur voor puur, zuiver, hemels en goed. Jezus is in wit als hij ten hemel vaart, bruidjes dragen onbesmet wit, de witte lelie symboliseert Maria’s onschuld, de witte hermelijn de deugd van de man, in Egypte is de moedergodin Isis gekleed in wit.

Zelden staat wit voor iets negatiefs. Door de witte marmeren beelden en gebouwen uit de Griekse oudheid staat het zelfs voor verlichting, iets wat door de hele Renaissance is overgenomen. 

Het gaat niet uit ons systeem; wit blijft zuiverheid en steeds meer ook rust en stilte. Dat snapten kunstenaars als Pieter Saenredam, Henk Helmantel en de Deense Vilhelm Hammershøi als geen ander, wiens witte interieurs als kleine meditaties zijn. In onze tijd van voortdurende aandachtscompetitie is wit als een oplosmiddel; het neemt overtollige ruis weg en belooft een nieuw begin. Dat hadden die Amerikaanse vrouwen toch scherp gezien.

Vilhelm Hammershøi, Interieur in Strandgade, zonlicht op de vloer, 1901, olieverf op doek, Statensmuseum, Kopenhagen Beeld Imageselect - Collectie Statens Museum Kopenhagen

Loodwit en kalksteen

Witte verf was eeuwenlang bloedgiftig. Kunstenaars hadden voor dekkende witte verf tot in de 19de eeuw maar één optie: loodwit. Een goedkoop pigment dat ontstaat uit een chemisch proces waarbij lood en azijn worden verpakt in aardewerk, tot het wit uitslaat. Dat witte materiaal kan eenmaal gedroogd worden verpulverd en tot witte verf gemaakt. Griekse, Chinese en Japanse vrouwen smeerden loodwitpoeder op hun gezicht, soms zelfs wetende wat de vreselijke gevolgen konden zijn.

De makkelijkste maar ook kwetsbaarste witte verf is gemaakt van vermalen kalksteen. Daarvan dacht men dat het een zuiverende werking had; huizen waar de mensen aan de pest waren gestorven, werden met kalk witgeverfd, wat waarschijnlijk de oorsprong is van de term ‘witwassen’.

Maar kalk lost gauw op. Daarom is het witte paard van Uffington zo’n fantastisch wonder, een 110 meter lang gestileerd paard in een Engels landschap, gemaakt van kalk. Sinds kort is bekend dat het in het bronzen tijdperk is gemaakt. Het Keltische paard is onmogelijk in één oogopslag te zien, je hebt een vogelperspectief nodig voor een goede blik. Het kalk moet ongeveer elke zeven jaar worden bijgewerkt en aangevuld, wat dus al drie millennia gebeurt. Het paard werd al beschreven in de 12de eeuw, het schoonmaakfeest voor het eerst in de 18de eeuw. Een groot evenement, dat vroeger mogelijk onderdeel was van een ritueel festival.

Het paard van Uffington, kalk in steen, 110 meter lang, 1380-550 voor Christus, Oxfordshire Beeld Michael Serraillier / Getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden