Oog voor detail Alfa en bèta als verwanten

Wiskunde is overal in de kunst te vinden

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: geometrie.

Laurent de la Hyre: Allegorie van de geometrie. 1649. Olieverf op doek. 103,8 x 118,8 cm. Legion of Honor Museum, San Francisco

Het mooiste van reizen is de perspectiefwisseling. Dat dacht ik toen we opstegen in de oldtimer van de vliegtuigen, de iconische Boeing 747, richting San Francisco en ik langzaam de aarde zag bollen. Eerst wordt Nederland klein – heel gezond op z’n tijd – daarna ook de zeeën en de wolken. Horizon wordt boog. Bergen worden plat als Google Maps. En dan is urenlang alleen licht je uitzicht. Vlak na aankomst zei een ober in een 19de-eeuws lunchrestaurant bij de begroeting verontschuldigend: ‘Welcome to San Francisco, we too do not like Donald Trump.’

Toen we eenmaal voor dit schilderij stonden, zei mijn gezelschap terloops en zonder aarzelen: ah, de stelling van Pythagoras. Een perspectief dat ik nog even gemist had. Natuurlijk! Drie vierkanten langs de zijden van een driehoek, de uitbeelding van de beroemde stelling a2 + b2 = c2, waarschijnlijk de meest beklijvende stelling uit de meetkunde voor velen. Ik had de formule voor ogen maar niet het model. Naast deze stelling staan er nog drie uit de Elementen van Euclides, het boek van de Griekse wiskundige dat twee millennia lang gold als de basis voor leerlingen in de geometrie. Rechts staan andere uitwerkingen van zijn zogenoemde postulaten; twee punten kunnen worden verbonden door een rechte lijn, de meetkunde van een cirkel en, denk ik, de vijfde waarin wordt beschreven dat als twee hoeken van een driehoek samen kleiner zijn dan een rechte hoek, de lijnen elkaar uiteindelijk moeten kruisen – maar helemaal zeker ben ik niet of het dit principe is dat is afgebeeld en daar was mijn gezelschap ook niet uit. Ik ben het perspectief van de wiskunde sinds school helaas een beetje verloren.

Dit schilderij laat juist zien hoe wiskunde overal in de kunst te vinden is; het ligt aan de basis van architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst. In de achtergrond staan een piramide en een rondbouw (tempel?) en een gebouwtje dat zo gek geplaatst is dat het op een hoedje lijkt van de Egyptische sfinx. Op de grond staat een driehoek met een loodlijntje, het schilderij op de ezel heeft blokken in juist perspectief. Mijn gezelschap wees er nog op dat de kwasten zo inventief in de ezel geplaatst zijn – altijd leuk om op een eeuwenoude gewoonte gewezen te worden die je niet vermoedde. Niet alles is mij duidelijk; wat de slang doet die kronkelt over de globe, is me bijvoorbeeld een raadsel. Zou er een mythologisch verhaal zijn over meetkunde en slangen, zoals de slang en de staf uit de medische leer? Geometrie zelf, de verpersoonlijking in de vorm van een vrouw met een licht houterig gezicht, heeft naast dit papier een rechte hoek en een passer in de hand. In het fries op de achtergrond houdt een kindje een plateau vast met een driehoek.

Dit hele schilderij is bedoeld om te laten zien hoe belangrijk de meetkunde is voor alles wat ontworpen en gecreëerd wordt, eigenlijk alles wat wij waarnemen. Om de verwantschap van alfa met bèta te tonen, van beeld en poëzie met wiskunde, en ik genoot van dit perspectief dat me even geboden werd, aan de andere kant van de wereld.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden