Wir setzen uns mit Tränen nieder

Lees de fijne inzichten en vermakelijke weetjes die dirigenten, zangers en instrumentalisten onthullen over de Matthäus-Passion en u zult Bachs meesterwerk voorgoed anders beluisteren.

Beeld Linda Stulic

De volgende scène, waargebeurd, toont aan dat je van Bachs Matthäus-Passion niets hoeft te weten om toch te worden gevloerd. Huiskamer in Brabant, midden jaren zeventig. Vader zet zwart-wit-tv aan, puberzoon kijkt argwanend toe. Muziek barst los en bij elke stap richting het kruis voelt de zoon zijn antistemming verder dalen. Onopvallend snuit hij zijn neus.

Passiekennis overbodig? Dat zou je niet zeggen bij de stoet uitleggers die zich jaar in, jaar uit komt bemoeien met de Matthäus. Elke vroege lente ploft wel weer een nieuw boek op de toch al hoge stapel. Iedereen belooft hetzelfde. Nog intenser genieten van een meesterwerk. Nog dieper doordringen tot het drama.

Wat er ook niet allemaal valt te weten! Over een hoofdpersoon die zich tegen heug en meug aan het kruis laat nagelen. Over een componist die zijn noten vult met symboliek. Over een muziekpraktijk met rare instrumenten en gewoontes. Over een passiegek land, waarnaar de rest van de wereld met verbazing kijkt.

Onder de duiders heb je de notentellers die voorrekenen hoe Bach zelfs zijn sterfdatum in de partituur heeft verstopt. Er is de religroep die inzoomt op Bijbelwoord en spiritualiteit. Musicologen graven naar koorkwesties en tempovragen. En uiteraard doen BN'ers graag verslag van hun hoogstpersoonlijke ontdekkingstocht.

Eén groep vent z'n expertise zelden uit: het voetvolk. De dirigenten, zangers en instrumentalisten die uitgeput hun vrije paasweekend in glijden. Zoals de Evangelist die de verwikkelingen in Getsemane en Golgotha aan elkaar zingt. Of de koorsopraan die tegen de tijd dat Jezus aan het kruis hangt hoognodig moet plassen.

Het overkwam Maarten Engeltjes in zijn knapentijd. De countertenor vertelt de smakelijke anekdote in De Matthäus-Passion - Wat Bachs meesterwerk je vertelt, als je weet waar je op moet letten. Het boek werd geschreven door de NRC-journalisten Mischa Spel en Floris Don.

Samen met kenners duiken ze onder de motorkap van de Matthäus. Elk van de 68 nummers komt aan bod, van openingskoor tot slotzang. Bachspecialisten als Ton Koopman en René Jacobs lichten de noten toe. Een viola-da-gambaspeler en barokviolist delen hun vakkennis. De outsiders Anna Enquist en Ramsey Nasr wegen zowel drama als libretto ('metrisch gezien, in alle eerlijkheid, vaak broddelwerk').

Leuke details

Wie het boek na lezing dichtklapt, beluistert de Matthäus voorgoed anders. Aan het begin is het wel even doorbijten. De eerste hoofdstukken passen in willekeurig welk saai Matthäusboek. Nuttig natuurlijk, dat 18de-eeuwse perspectief. Wetenswaardig, die details over de tekst. En vermakelijk, dat tafereel uit het rijke passieverleden. Met tranen in de ogen maant dirigent Johannes Verhulst een plukje vroege vertrekkers: 'Menschen, wat doen jullie nou, nou loopen jullie weg bij het mooiste keur, dat er ooit geschreven is!'

Pas op bladzijde 43 begint de inhoud die het boek bijzonder maakt: de mix van bewondering en alledaagsheid waarmee een meesterwerk wordt beschreven. Zoals het hoort zet een Evangelist de toon: 'Voor elke Matthäus-Passion moet ik goed gegeten hebben. Anders word ik chagrijnig.'

Het rolt uit de mond van Nico van der Meel, Nederlands grootste specialist in de spreekzang. Als een cineast ontleedt hij de scènes die voeren naar de kruisdood. Daarbij wijst de tenor op leuke details. Zo dient de haan na Petrus' drievoudige verloochening zonder 'huilende stembuiging' te kraaien. Maar weent Petrus eenmaal bitterlich, dan geldt de marsorder van dirigent Frans Brüggen: 'Nico, huil er als een vent. Niet zo dun en krachteloos.'

Jos van Veldhoven neemt het slotkoor onder de loep. De artistiek leider van De Nederlandse Bachvereniging legt uit waarom koor 1 en koor 2 versmelten in Wir setzen uns mit Tränen nieder. Het 'rust zacht' is een verwijzing naar het Hooglied, waarin de liefde zoals bekend lijfelijk wordt gesmaakt. Vreemd misschien, die context, 'maar de meest intieme daad is sinds de Middeleeuwen een symbool voor de eenwording van Christus en zijn kerk'.

En zo is het boek besprenkeld met inzichten en weetjes. Wanneer Christus door de menigte wordt bespuwd, laat koordirigent Peter Dijkstra graag 'zingen met consumptie'. Bariton Peter Kooij fixeerde ooit een schrieperige cultuurminister bij het verwelkomen van de verrader Judas: 'Mein Freund, warum bist du kommen?'

Tot de brandende kwesties behoort de vraag naar de gewenste kooromvang.Van Veldhoven blijft 'hartstochtelijk' houden van een kleine bezetting, 'daarmee wordt de muziek helder als glas'. Tegenover hem staat Max van Egmond (80), bariton in ruste met op zijn conto 800 Passionen. 'Ik vind dat de tumultueuze volkskoren gebaat zijn bij enige massa.'

Verdisneyficering

Opmerkelijk klinkt de zorg vanuit het buitenland. De Britse tenor Mark Padmore zong in passie-ensceneringen van Peter Sellars en dirigeert het stuk ook zelf. Aan ons Luilekkerland ziet hij een nadeel. Ervaren luisteraars zouden namelijk kunnen denken dat ze de sleutel tot het werk onderhand op zak hebben 'en de passie daardoor ondergaan als een esthetisch genoegen. Dat is natuurlijk niet Bachs bedoeling geweest.'

De Vlaamse barokman Philippe Herreweghe gaat zelfs zover dat hij wijst op het gevaar van verdisneyficering. Een Matthäus met dans? Het is Herreweghe een gruwel. 'De volgende stap is binnenkort zeker een enscenering in de nazitijd of met naakte ballerina's.'

Het is de enige waarschuwing aan iedereen die met dit boek op schoot het lijdensverhaal in het echt wil gaan beleven. Soms schiet je onbedaarlijk in de lach.

Matthäusboeken, een greep

Govert Jan Bach. De Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach (2014)

Luisterboek met vier cd's, waarin een verre nazaat de geheimen van de Matthäus probeert te doorgronden.

Maarten 't Hart e.a. Johann Sebastian Bach: Matthäus-Passion (2007)

Schrijver en Bachkenner Maarten 't Hart slaat de handen ineen met collega-experts Ton Koopman en Christoph Wolff.

Kees van Houten: 'Ich kenne des Menschen nicht', de Kruisvorm in de Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach (1998)

Kennersboek over retoriek en symboliek, waarin de verse Bachdirigent Reinbert de Leeuw met rode oortjes heeft zitten lezen.

Martin van Amerongen: Zijn bliksem, zijn donder - Over de Mattheus Passie van Johann Sebastian Bach (1997)

Als 'cultuurhistorisch essay' vermomd leesfeest waarin een passiefan verslag doet van zijn verslaving.

Maurits Schmidt: Het geheim van Naarden - Zwerftocht door een Matthäus-traditie (1988)

Oerboek van de passiekunde, gewijd aan Bachstad Naarden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.