Interview Joy Wielkens en Ntjam Rosie

‘Winnie Mandela’s verdiensten zijn veel groter dan haar misdaden’

Joy Wielkens en Ntjam Rosie (rechts) spelen in 'Dear Winnie'. Beeld Els Zweerink

In de voorstelling Dear Winnie pleiten Joy Wielkens en Ntjam Rosie voor eerherstel voor Winnie Mandela.

‘Mama Winnie’, zo noemen de negen performers in de voorstelling Dear Winnie hun hoofdpersoon: Winnie Madikizela-Mandela. In hun repetitieruimte in theater De Machinefabriek in Groningen staat altijd een tiende, lege kruk, die haar spirituele aanwezigheid symboliseert. Als die kruk een keertje niet op zijn plek staat, gaat iemand hem halen – zonder Winnie kunnen ze niet werken. Want ja, de beroemde Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsactivist was omstreden, maar deze makers kiezen onvoorwaardelijk haar kant. In een associatieve montage van gespeelde scènes, spoken word, zang, dans en muziek toont Dear Winnie van het Noord Nederlands Toneel Winnie Mandela (1936-2018) als onvermoeibare strijder voor gelijkheid. Als vrouw die ondanks intimidatie, vervolging en marteling altijd haar waardigheid behield. Maar ook als weifelende gedetineerde tijdens 491 eenzame dagen isoleercel, en als worstelende moeder. Alleenstaande moeder, welteverstaan, want haar man zat natuurlijk 27 jaar gevangen. Actrice en zangeres Joy Wielkens: ‘Wat mij betreft is het tijd voor een rehabilitatie.’

Wielkens (39) en zangeres en muzikant Ntjam Rosie (36) zijn twee van de negen spelers in Dear Winnie. Tien dagen voor de première vertellen zij in Groningen over hun onderzoek en de details uit Winnie’s biografie die hen inspireren. Rosie: ‘Ik wist weinig over haar, en dat vind ik achteraf schandalig. De hele geschiedenis van de apartheid, en vooral ook het Nederlandse aandeel daarin (de Nederlander Hendrik Verwoerd was als Zuid-Afrikaanse premier (1958-1966) een belangrijke architect van het apartheidsregime, red.), het was mij grotendeels onbekend. Je leert er hier ook niks over op school. Dat is voor mij een van de belangrijkste inzichten van het werken aan deze productie: ‘Girl, you’ve got to educate yourself!’ Haar bijbel tijdens de repetitieperiode was het boek A History of South Africa, van Leonard Thompson. In de voorstelling zingen de performers een lied over Verwoerd.

Voor de lezer die het ook niet meer precies paraat heeft: Winnie Mandela was de echtgenote van Nelson Mandela (tot hun scheiding in 1996) en een van de belangrijkste activisten tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. Tijdens Nelson Mandela’s gevangenschap voerde zij decennialang de strijd aan tegen dit meedogenloze regime. De afschaffing van de apartheid in 1990 is voor een belangrijk deel ook haar verdienste. Als de feiten wat zijn weggezakt, zijn de beelden ongetwijfeld wél bijgebleven: de enigmatische Winnie Mandela, vaak met kleurrijke hoofddoek en dito sieraden, statig voorop in een protest in de townships, minzaam glimlachend of met de vastberaden vuist omhoog.

Haar leven lang bleef Winnie Mandela zich inzetten voor arme zwarte landgenoten, die nauwelijks baat hebben gehad bij de utopische wensdroom van de ‘regenboognatie’ – de succesvolle multiculturele samenleving die het democratische Zuid-Afrika na 1994 had moeten worden.

Joy Wielkens en Ntjam Rosie lieten zich voor 'Dear Winnie’ inspireren door Leonard Thompsons ‘A History of South Africa’. Beeld Els Zweerink

Halsbandmoorden

Maar, zoals deze krant schreef bij haar overlijden in 2018: haar imago was aan schokgolven onderhevig. In de jaren tachtig werd ze als heilige vereerd: icoon van het verzet tegen onrecht en onderdrukking, een zwarte Jeanne d’Arc. Maar in de jaren negentig stapelden de schandalen zich op. Haar beruchte bende van lijfwachten maakte zich schuldig aan geweld, er waren de gruwelijke halsbandmoorden op (vermeende) verraders, die door haar werden goedgepraat, en het tragische dieptepunt: haar mogelijke betrokkenheid bij de moord op de 14-jarige Stompie Seipei. (Waarvan ze is vrijgesproken; ze werd wel veroordeeld voor haar betrokkenheid bij zijn ontvoering.)

De laatste jaren kantelt het beeld opnieuw, om te beginnen in Zuid-Afrika, waar de zwarte bevolking nog altijd zucht onder de erfenis van de apartheid, en de verzoeningspolitiek van Nelson Mandela in retrospectief als te soft wordt gezien, en vooral gunstig voor witte Zuid-Afrikanen. Joy Wielkens: ‘Nelson Mandela staat voor de zachte aanpak, Winnie voor de harde hand. Maar je moet je afvragen wie er met die zachte aanpak vooral bediend werd. De kopstukken van de apartheid zijn nooit bestraft. En er bestaan nog steeds grote verschillen in kansen tussen zwart en wit. Jonge activisten in het Zuid-Afrika van nu zien eerder Winnie dan Nelson als voorbeeld.’

De documentaire Winnie van de Franse filmmaker Pascale Lamche uit 2017 was voor de makers een belangrijke inspiratiebron. Ook Lamche had nadrukkelijk eerherstel voor ogen, en haar documentaire is hier en daar dan ook weggezet als kritiekloze hagiografie. Maar wat de film overtuigend aantoont, aldus Rosie en Wielkens, is hoe Winnie stelselmatig werd zwartgemaakt in de media. Rosie: ‘Het apartheidsregime had een eigen pr-bureau, Stratcom, dat tientallen journalisten betaalde om ondermijnende artikelen over haar te schrijven. Dat wordt door de betrokkenen in de film openlijk en zelfs met trots toegegeven. Ze werd consequent getreiterd, dwarsgezeten en besmeurd. En met succes, want wat wij allemaal hebben onthouden zijn geruchten over geweld, moord en fraude.’

Wielkens: ‘Maar je moet je dus afvragen wat het waarheidsgehalte is van die verhalen. Het is duidelijk dat het regime van haar een boeman wilde maken. Zwarte activisten zijn in de geschiedenis door witte machthebbers vaker gesaboteerd, ik ben me zeer bewust van dat mechanisme. Dat Winnie een soort duivel zou zijn is er bij mij altijd al moeilijk ingegaan. Het was echt karaktermoord.’

Natuurlijk: schone handen had ze niet. ‘Maar het stoort mij dat altijd zo de nadruk wordt gelegd op dat aspect. Ik vind het hypocriet. Winnie Mandela stond in het brandpunt van een bloedige burgeroorlog, terwijl het imago van Nelson 27 jaar lang onaangetast kon blijven. Zij leefde en streed door, en ze maakte daarbij, ongetwijfeld, grote fouten. Maar haar verdiensten – Hallo! De afschaffing van apartheid? – zijn vele malen groter dan haar misdaden. Ja, er was geweld. Maar vergeet niet dat de tegenstander met tanks en mitrailleurs door de townships trok en daar massale bloedbaden aanrichtte. De beeldvorming is volstrekt uit balans.’

Rosie: ‘Ik vrees dat dat deels ook komt omdat ze een vrouw is. Zij was autonoom, sterk en strijdlustig, en dat vinden sommige mensen van vrouwen kennelijk toch een beetje eng. Ik vind het opvallend dat mannelijke vrijheidsstrijders zich in de publieke opinie veel meer fouten en zwaktes kunnen permitteren.’

Joy Wielkens en Ntjam Rosie putten onder meer inspiratie uit Winnie Mandela’s ‘491 Days’. Beeld Els Zweerink

Koninklijk

Ntjam Rosie is geïnteresseerd in de vrouw, mens en moeder die Winnie Mandela óók was, zegt ze. ‘Het type vrouw dat ze was spreekt mij aan: trots, waardig, welbespraakt en altijd met geheven hoofd, of vuist – haar beroemde black power-vuist. Tijdens de research viel me op hoe stijlvol ze er zonder uitzondering uitzag.’ In het boek Winnie Mandela, Een stuk van mijn ziel van Anne Benjamin staan omschrijvingen waar Rosie voor de voorstelling uit putte, zoals ‘Winnie schreed op de gevangenis af als de koningin van Afrika.’

Rosie: ‘Ze droeg designer-guerrillapakken en andere haute couture. Ze was tough, maar ook een vrouwelijke vrouw, koninklijk haast; dat vind ik mooi. Haar aandacht voor haar uiterlijk is een uiting van eigenwaarde. Dat herken ik, want ik kom zelf uit een familie van trotse zwarte vrouwen voor wie uiterlijke presentatie belangrijk is. Het moment dat je niet meer verzorgd voor de dag komt, is het moment dat je het opgeeft. In de autobiografie 491 Days beschrijft Winnie hoe ze zelfs tijdens de gekmakende achttien maanden in de isoleercel nog elke dag netjes haar bed opmaakt.’

In het boek heeft Rosie talloze passages onderstreept. Zoals deze: ‘I enjoyed the bitter sweetness of unjust suffering and was quite excited when I thought how dramatic my death would be. […] I was so happy at times I fell asleep and hoped I would not get up the following day.’ Rosie: ‘Nooit zie je haar zwak of kwetsbaar op een foto. Maar hier lees je toch hoe ook zij het bijna opgaf. Desondanks is ze altijd blijven vechten, en daarin is zij een groot voorbeeld. Ik ben zelf niet het type dat de barricaden opgaat, maar ik heb veel bewondering voor degenen die dat wel doen, zoals bij ons Sylvana Simons, Clarice Gargard of de activisten van Kick Out Zwarte Piet. Hun inzet helpt mij in mijn eigen dagelijkse leven lastige gesprekken over racisme aan te gaan.’

Dear Winnie wordt gespeeld door negen zwarte vrouwen, Nederlands, Vlaams en Engels, met Afrikaanse roots. De voorstelling gaat ook over hun eigen ervaringen als gekleurde minderheid in West-Europa. Wielkens: ‘Natuurlijk, het is hier geen Zuid-Afrika tijdens de apartheid, maar wij hebben wel allemaal ervaring met racisme. Het is een verademing om dat nu eens niet uit te hoeven leggen, of mijn ervaringen te moeten verdedigen tegenover witte collega’s die vinden dat het allemaal wel meevalt. Hoe vaak ik niet heb gehoord: ‘Maar Joy, jij hebt toch succes, je krijgt toch kansen?’ Of ik had zélf dat stemmetje in mijn hoofd. In dit gezelschap is er geen verwarring of ongemak over dat thema, geen zelfcensuur; je stapt in op een ander niveau. Dat geeft mij een groot gevoel van vrijheid.’

Joy Wielkens en Ntjam Rosie spelen in 'Dear Winnie'. De boeken zijn ter voorbereiding op het stuk. Beeld Els Zweerink

‘Het is alleen al geweldig om met negen zwarte vrouwen in één ruimte te zijn’, zegt Ntjam Rosie. ‘En niet voor een verjaardag, maar voor een professionele productie. Het is voor ons allemaal uniek om op de werkvloer nu eens de meerderheid te zijn; om te ervaren hoe dat is, als je altijd je eigen kleur om je heen ziet. Als dat normáál is.’

Wielkens: ‘Ik werk al heel wat jaren in de Nederlandse theatersector, en ik kom zelden een andere zwarte vrouw tegen. Maar nu! Plotseling ben ik omringd door niet minder dan acht succesvolle, getalenteerde zwarte vrouwen van wie ik kan leren en aan wie ik me op kan trekken. Elke dag!’

Tijdens de repetities voor 'Dear Winnie’ blijft altijd één kruk leeg: het krukje voor Winnie. Beeld Els Zweerink

Natuurlijk is er ook hier wel eens onderling gekibbel en gedoe, zoals vaker in een creatief proces, zeker nu de première nadert. ‘Vanmorgen nog’, zegt Wielkens. ‘Het is ook met deze groep heus niet alleen maar kumbaya. Maar onze danscoach, Alesandra Seutin, riep ons vandaag scherp tot de orde. En ze had zó gelijk. Ze zei: ‘Dit heb je waarschijnlijk nog nooit meegemaakt: dat je met een professionele productie, gesteund door de overheid, met negen zwarte vrouwelijke artiesten langs schouwburgen in België en Nederland kan touren met zo’n maatschappelijk relevant verhaal. En het gaat voor ons allemaal vermoedelijk ook de enige keer zijn. Wees. Dankbaar.’

Dear Winnie gaat op zaterdag 30/11 in première in de Stadsschouwburg Groningen, aansluitend tournee.

De documentaire ‘Winnie’ (2017) van Pascale Lamche pleit voor eerherstel voor Winnie Mandela.

Collectief Jr.cE.sA.r.

Dear Winnie is een muziektheaterproductie van het Noord Nederlands Toneel in samenwerking met de Koninklijke Schouwburg Vlaanderen (KVS) en collectief Jr.cE.sA.r. Gastregisseur Junior Mthombeni is de zoon een voormalig ANC-lid. Fikry El Azzouzi schreef de tekst en Cesar Janssens componeerde de muziek, met deels zelfgemaakte instrumenten, zoals een draaiorgel van marcherende ‘gumboots’, een verwijzing naar de Zuid-Afrikaanse ‘gumboot dance’. In de voorstelling spelen naast Ntjam Rosie en Joy Wielkens ook rapper en producer Gloria Boateng, actrice Andie Dushime, zangeres Denise Jannah, zangeres en actrice Mahina Ngandu, zangeres Tutu Puoane, danser enchoreograaf Alesandra Seutin en actrice Jade Wheeler. 

Een inspiratiebron voor de voorstelling is ook Winnie Mandela's boek ‘Een stuk van mijn ziel’ (1985).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden